Κυνόσαργες, το γυμνάσιο των νόθων όπου δίδαξε ο Αντισθένης και γεννήθηκε ο κυνισμός

Λίγο έξω από τα τείχη της αρχαίας Αθήνας, κοντά στον Ιλισό, υπήρχε ένας χώρος που δεν έμοιαζε με τους άλλους. Το Κυνόσαργες δεν ήταν απλώς γυμνάσιο. Εκεί γυμνάζονταν όσοι δεν είχαν καθαρή αθηναϊκή καταγωγή. Παιδιά με έναν μόνο Αθηναίο γονέα, νέοι που η πόλη τούς κοίταζε με μισό μάτι, περνούσαν την πύλη του χώρου αυτού για να τρέξουν, να παλέψουν, να μάθουν.

Το όνομα συνδέθηκε με έναν μύθο. Λένε πως σε μια θυσία προς τον Ηρακλή, ένας σκύλος άρπαξε το κομμάτι του κρέατος και το άφησε πιο πέρα. Το σημείο θεωρήθηκε σημάδι και εκεί ιδρύθηκε ιερό. Από τον λευκό ή γρήγορο σκύλο, το μέρος ονομάστηκε Κυνόσαργες. Ο Ηρακλής λατρευόταν ιδιαίτερα εκεί. Ήταν ήρωας που κι ο ίδιος δεν ανήκε καθαρά στους θεούς ούτε στους ανθρώπους. Αυτό το ενδιάμεσο ταίριαζε με τους νέους που σύχναζαν στο γυμνάσιο.

Στο Κυνόσαργες δίδαξε ο Αντισθένης, μαθητής του Σωκράτη. Δεν έστησε σχολή με κλειστές πόρτες. Μιλούσε σε ανοιχτό χώρο, ανάμεσα σε ιδρώτα και σκόνη. Οι μαθητές του άκουγαν για αυτάρκεια και λιτή ζωή. Από εκεί ξεπήδησε η παράδοση που αργότερα ονομάστηκε κυνική φιλοσοφία. Το ίδιο το όνομα της σχολής θυμίζει τον σκύλο. Όχι από ύβρη, αλλά από πρόθεση. Ο σκύλος ζει απλά, δεν κρύβεται, δεν ντρέπεται για τη φύση του.

Χάρτης της αρχαίας Αθήνας του 18ου αιώνα όπου διακρίνεται το Κυνόσαργες στο επάνω δεξί τμήμα

Το γυμνάσιο είχε πολιτική και κοινωνική σημασία. Σε μια πόλη που πρόσεχε με ακρίβεια ποιος είναι πολίτης και ποιος όχι, το Κυνόσαργες έδινε χώρο σε όσους βρίσκονταν στο περιθώριο. Εκεί οργανώνονταν αγώνες και θυσίες προς τον Ηρακλή. Οι νέοι έδειχναν τη δύναμή τους μπροστά σε θεατές που γνώριζαν καλά ότι αυτοί οι αθλητές δεν θα είχαν τα ίδια δικαιώματα στην Εκκλησία του Δήμου.

Με τα χρόνια ο χώρος άλλαξε. Οι πολεμικές περιπέτειες και οι επεμβάσεις άφησαν σημάδια στην περιοχή. Οι αναφορές των αρχαίων συγγραφέων κράτησαν ζωντανό το όνομα. Σήμερα το Κυνόσαργες εντοπίζεται στην περιοχή του Νέου Κόσμου. Οι ανασκαφές έφεραν στο φως τμήματα του ιερού και κατάλοιπα που θυμίζουν ότι κάποτε εκεί συγκεντρώνονταν νέοι που δεν χωρούσαν αλλού.

Το Κυνόσαργες δεν ήταν το πιο λαμπρό γυμνάσιο της Αθήνας. Ήταν όμως ο τόπος όπου η φιλοσοφία συνάντησε την κοινωνική γραμμή που χώριζε τους πολίτες από τους άλλους. Και από αυτή τη γραμμή βγήκε μια σκέψη που αμφισβήτησε τα πάντα.