Λίμνη Μόρνου: πως δημιουργήθηκε η λίμνη που ξεδίψασε την Αθήνα και γιατί η κατάσταση σήμερα είναι κρίσιμη;

Η ιστορία της Λίμνης Μόρνου ξεκινά από τα βουνά της Φωκίδας εκεί όπου ο ποταμός Μόρνος κατηφορίζει από τις πλαγιές της Οίτης. Για αιώνες πότιζε χωράφια και μικρά χωριά, μέχρι που η Αθήνα μεγάλωσε τόσο ώστε να χρειάζεται νέα πηγή ζωής. Στη δεκαετία του 1960 οι μηχανικοί έψαχναν τρόπο να εξασφαλίσουν νερό για μια πόλη που διψούσε όλο και περισσότερο.

Η ιδέα ενός τεράστιου φράγματος άρχισε να παίρνει σχήμα στα τέλη της δεκαετίας εκείνης. Οι εργασίες ξεκίνησαν λίγα χρόνια αργότερα και το 1979 ολοκληρώθηκε το φράγμα του Μόρνου, ένα από τα μεγαλύτερα χωμάτινα έργα στην Ελλάδα με ύψος περίπου 126 μέτρα. Το φράγμα συγκράτησε τα νερά του ποταμού και δημιούργησε τη λίμνη που άλλαξε την ιστορία της ύδρευσης της πρωτεύουσας.Το 1980 τα νερά ανέβηκαν και σκέπασαν το χωριό Κάλλιον. Οι κάτοικοί του είχαν ήδη φύγει, μα τα πέτρινα σπίτια έμειναν κάτω από το νερό σαν σιωπηλή μνήμη του τι χάθηκε. Η λίμνη απέκτησε σχήμα περίεργο, σχεδόν σαν γράμμα Χ, με κολπίσκους που εισχωρούν βαθιά στα βουνά της Δωρίδας.

Η Μόρνου συνδέθηκε με την Αθήνα μέσω ενός υδραγωγείου σχεδόν 190 χιλιομέτρων που περνά μέσα από σήραγγες και κοιλάδες. Από τότε το νερό της φτάνει στις βρύσες εκατομμυρίων ανθρώπων. Κάθε σταγόνα που κυλά στους σωλήνες της πρωτεύουσας κουβαλά την ορεινή υγρασία εκείνης της γης.

Η λίμνη έγινε πηγή ζωής αλλά και καταφύγιο για δεκάδες είδη πουλιών και ψαριών. Περιβάλλεται από πεύκα, καρυδιές, ρεματιές που φιλοξενούν αγριογούρουνα και αλεπούδες. Είναι περιοχή Natura και παραμένει ένα από τα πιο καθαρά υδάτινα σώματα της Ελλάδας, τουλάχιστον ως προς τη χημεία του νερού.

Τα τελευταία όμως χρόνια η εικόνα έχει αλλάξει. Η στάθμη πέφτει συνεχώς και η επιφάνεια της λίμνης μικραίνει με ρυθμό που τρομάζει τους ειδικούς. Δορυφορικές μετρήσεις δείχνουν πως από το 2022 ως το 2025 χάθηκε πάνω από το μισό της έκτασης. Η ανομβρία, οι ήπιοι χειμώνες και η υπερκατανάλωση κάνουν το φράγμα να αδειάζει πιο γρήγορα απ’ όσο γεμίζει. Σε ορισμένα σημεία έχουν αρχίσει να φαίνονται τα χαλάσματα του βυθισμένου Καλλίου. Δρόμοι, πέτρινα τοιχία, ακόμα και το περίγραμμα της παλιάς εκκλησίας ξεπροβάλλουν μέσα στη λάσπη. Είναι σαν το παρελθόν να ανεβαίνει ξανά στην επιφάνεια, προειδοποιώντας πως το μέλλον της λίμνης είναι αβέβαιο.

Η ΕΥΔΑΠ και οι αρμόδιοι φορείς παρακολουθούν καθημερινά τις στάθμες. Η Αθήνα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον Μόρνο, κι αν συνεχιστεί η πτώση των αποθεμάτων ίσως χρειαστούν περιορισμοί στη χρήση νερού. Ήδη συζητείται ενίσχυση του συστήματος με μεταφορά νερού από άλλες πηγές, όμως τα έργα αυτά απαιτούν χρόνο και κόστος.

Στο παρακάτω φιλμ καταγράφονται οι πρώτες εικόνες από την εποχή που γεννιόταν η Λίμνη Μόρνου. Δύο Alfa Romeo φτάνουν στο εργοτάξιο της Φωκίδας, εκεί όπου η εταιρεία «Προοδευτική» είχε αναλάβει το τιτάνιο έργο. Η κάμερα ακολουθεί τα χωμάτινα πρανή, τις σήραγγες και τα μηχανήματα που διαμόρφωναν τη νέα υδάτινη καρδιά της Αθήνας.
Οι λήψεις δείχνουν μονάδες παραγωγής τσιμέντου, γερανούς και εκσκαφείς που σμιλεύουν το τοπίο. Οι μηχανικοί οδηγούν τον κινηματογραφιστή μέσα στις στοές και στα ανοιχτά κανάλια, αποκαλύπτοντας τον τρόπο με τον οποίο στήθηκε ένα από τα μεγαλύτερα φράγματα της χώρας.

Η ταινία κορυφώνεται με πλάνα από τη σήραγγα της Γκιώνας, όπου για πρώτη φορά στην Ελλάδα χρησιμοποιήθηκε μηχάνημα κοπής πλήρους μετώπου. Είναι το σημείο όπου η τεχνολογία, το ανθρώπινο πείσμα και η γεωγραφία της Ρούμελης ενώθηκαν για να δημιουργήσουν ένα έργο που άλλαξε για πάντα τη ζωή της πρωτεύουσας.
Κάτω από τα νερά που βλέπουμε σήμερα κρύβεται η αρχαία Καλλίπολη και το χωριό Κάλλιον, τόποι που θυσιάστηκαν για να γεννηθεί η λίμνη. Κάθε φορά που η στάθμη του νερού πέφτει, τα ερείπιά τους ξαναβγαίνουν στο φως σαν υπενθύμιση του τι χρειάστηκε να χαθεί για να ξεδιψάσει η Αθήνα.