Ο αυτοδίδακτος Έλληνας που που έγραψε το όνομά του στον Άρη και στη Σελήνη

Ο Ιωάννης Ε. Φωκάς γεννήθηκε στην Κέρκυρα το 1909, σε μια Ελλάδα που προσπαθούσε ακόμη να ορίσει τα σύνορά της. Από παιδί είχε το βλέμμα του στραμμένο προς τα άστρα, σε μια εποχή που η Αστρονομία ήταν προνόμιο των πανεπιστημίων και των ξένων ερευνητικών ιδρυμάτων. Χωρίς να έχει την ευκαιρία να φοιτήσει σε ανώτατο ίδρυμα, έπιασε δουλειά στο Αστεροσκοπείο Αθηνών, όπου μέσα από αμέτρητες ώρες παρατηρήσεων και ιδιοφυή επιμονή έμαθε όσα άλλοι χρειάζονταν χρόνια σπουδών για να κατακτήσουν.

Από τα πρώτα του βήματα εντυπωσίασε με τη σχολαστικότητά του. Κατέγραψε χιλιάδες παρατηρήσεις ηλιακών κηλίδων, μεταβλητών αστέρων και κομητών. Έγινε αθόρυβα ένας από τους σημαντικότερους παρατηρητές της γενιάς του. Ο ίδιος ήξερε ότι το κλειδί για τη γνώση ήταν η υπομονή και η συνέπεια: επί δεκαετίες κοιτούσε επίμονα τον ίδιο ουρανό, αναζητώντας μέσα από αργές αλλαγές την αλήθεια των άστρων.

Το 1954, η ευκαιρία που ονειρευόταν ήρθε από τη Γαλλία. Ένα ειδικό τηλεσκόπιο στο Πικ ντυ Μιντί είχε εγκατασταθεί για να μελετήσει τους πλανήτες. Ο Φωκάς πήρε άδεια να το χρησιμοποιήσει και μέσα σε εκείνες τις παρατηρήσεις καθιερώθηκε σε διεθνές επίπεδο. Μετέφερε την εμπειρία του στην Ελλάδα, εισάγοντας τεχνικές που ως τότε ήταν άγνωστες: φωτομετρία, πολωσιμετρία και μικρομετρικές παρατηρήσεις.

Στη συνέχεια, συνεργάστηκε με το αστεροσκοπείο του Μεντόν, όπου και ανέλαβε να ολοκληρώσει το έργο του Ευγένιου Αντωνιάδη για τη χαρτογράφηση του Άρη. Ο Φωκάς δεν περιορίστηκε μόνο στην παρατήρηση με το μάτι. Συνδύασε φωτογραφικές και φωτομετρικές μεθόδους, δίνοντας για πρώτη φορά μια ολοκληρωμένη εικόνα της επιφάνειας του κόκκινου πλανήτη.

Χάρη στο έργο του, η Διεθνής Αστρονομική Ένωση υιοθέτησε σύστημα ονοματολογίας που στηρίχθηκε στις ονομασίες που ο ίδιος και ο Αντωνιάδης είχαν προτείνει. Έτσι, μεγάλες περιοχές, όρη και κρατήρες του Άρη φέρουν ακόμη και σήμερα ελληνικά ονόματα, τιμώντας με αυτόν τον τρόπο μια κληρονομιά που ξεκίνησε με έναν αυτοδίδακτο Έλληνα από την Κέρκυρα.

Ο Φωκάς δεν σταμάτησε ποτέ να προσφέρει. Το 1960 ήταν ο πρώτος στον κόσμο που παρατήρησε μια τεράστια λευκή κηλίδα στον Κρόνο, μέσω του τηλεσκοπίου της Πεντέλης. Έκανε επίσης εκτενείς μελέτες για την ατμόσφαιρα του Δία και ανέπτυξε έναν συντελεστή για την έκφραση της πλανητικής δραστηριότητας, προσφέροντας νέα εργαλεία σε μια επιστήμη που συνεχώς μεταμορφωνόταν.

Ο ίδιος δεν είχε την πολυτέλεια της μακράς ακαδημαϊκής ζωής. Πέθανε ξαφνικά το 1969 από καρδιακή προσβολή, μόλις στα εξήντα του χρόνια, ενώ είχε επιστρέψει στην πατρίδα για να περάσει τις γιορτές με την οικογένειά του. Πίσω του άφησε ένα έργο που δεν μπόρεσε να ολοκληρωθεί, αλλά και ένα όνομα γραμμένο πλέον όχι μόνο στα βιβλία, αλλά και στα άστρα.

Σήμερα, δύο ουράνια σώματα φέρουν το όνομά του: ένας κρατήρας στη Σελήνη και ένας κρατήρας στον Άρη. Μια σιωπηλή μαρτυρία πως κάποιος, χωρίς πανεπιστήμια και τίτλους, κατάφερε να αφήσει το αποτύπωμά του εκεί όπου λίγοι φτάνουν: στο Σύμπαν.