Ο Έλληνας Εύζωνας που έγινε σύμβολο για όλη τη Βρετανική Αυτοκρατορία

Το 1941, μια φωτογραφία από την Ελλάδα έκανε τον γύρο της βρετανικής αυτοκρατορίας. Δεν ήταν εικόνα μάχης. Δεν είχε εκρήξεις, αίμα ή τύμπανα πολέμου. Ήταν ένας εύζωνας. Στεκόταν ακίνητος, με τα χέρια πίσω, φορώντας την παραδοσιακή φουστανέλα, τη φέρμελη, τα τσαρούχια με τις φούντες. Δίπλα του, καθόταν ένας Βρετανός στρατιώτης, κουρασμένος, βρώμικος από το μέτωπο, μαγεμένος λες από τη μορφή του άντρα που στεκόταν δίπλα του σαν φάντασμα αρχαίας εποχής. Η φωτογραφία δημοσιεύτηκε σε αγγλικά περιοδικά και εφημερίδες, σχολιάστηκε από δημοσιογράφους του πολέμου και κυκλοφόρησε μέχρι και σε αφίσες για να ενθαρρύνει τους Άγγλους στρατιώτες. «This is why we fight», έγραφε μια λεζάντα.

Η μορφή του εύζωνα έμοιαζε με ζωντανό έμβλημα της ίδιας της Ελλάδας — όχι της διπλωματικής, ούτε της στρατιωτικής, αλλά της άχρονης, περήφανης, παγανιστικής Ελλάδας που δεν γονάτισε. Οι Άγγλοι δημοσιογράφοι τον αποκάλεσαν «the Greek Highlander», ορεινό πολεμιστή των Βαλκανίων, μια φιγούρα που θύμιζε τα σύμβολα της Σκωτίας ή της Ιρλανδίας· αλλά με βλέμμα που δεν έμοιαζε με κανενός άλλου.

Ο εύζωνας δεν ήταν απλώς ένας φαντάρος ένστολος. Ήταν ο μόνος στρατιώτης στην Ευρώπη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου που φορούσε ακόμα κάτι βγαλμένο από τον 18ο αιώνα και το φορούσε με τιμή. Η στολή του δεν είχε κανένα πρακτικό πλεονέκτημα στο χιόνι, στη λάσπη ή στο σαράκι της Αλβανίας. Και όμως έστεκε μπροστά στον φωτογραφικό φακό όπως θα στεκόταν κι αν τον στόχευε κανόνι: με ένα ελαφρύ χαμόγελο και απόλυτη σιγουριά.

Η εικόνα αυτή συνέπεσε με τις ημέρες της εισβολής στην Ελλάδα και της βρετανικής εκστρατείας για ενίσχυση του μετώπου. Οι Άγγλοι στρατιώτες —προερχόμενοι κυρίως από την Αυστραλία, τη Νέα Ζηλανδία και την Ινδία— συνάντησαν έναν λαό που δεν έμοιαζε με κανέναν άλλον ευρωπαϊκό. Οι γυναίκες τους κερνούσαν ψωμί και βραστό, τα παιδιά τραγουδούσαν και μάζευαν κάλυκες, και κάποιοι εύζωνες —απομεινάρια των τελετουργικών της βασιλικής φρουράς— στέκονταν φρουροί σε περάσματα, σε πόλεις, ακόμα και δίπλα σε τανκς.

Αυτή η φωτογραφία, που δημοσιεύτηκε σε ένα ένθετο του Life και στη συνέχεια σε περιοδικά όπως το Illustrated London News, έπαιξε καταλυτικό ρόλο στο να αποκτήσει η Ελλάδα μια θέση στην καρδιά της βρετανικής κοινής γνώμης. Δεν ήταν ο στρατηγός Παπάγος που συγκίνησε την αυτοκρατορία, ούτε τα πολυβολεία της Πίνδου. Ήταν ένας άγνωστος στρατιώτης με φουστανέλα.

Η φουστανέλα έγινε σύμβολο αντίστασης. Δεν ήταν απλώς παραδοσιακή φορεσιά. Ήταν απόδειξη ότι ένας λαός μπορούσε να πολεμήσει χωρίς να χάσει το πρόσωπό του, χωρίς να ξεχάσει ποιος είναι. Ενώ οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες φορούσαν κράνη, ο εύζωνας φορούσε φέσι. Ενώ όλοι κρύβονταν σε χαρακώματα, αυτός στεκόταν όρθιος. Ήταν ένα ζωντανό σύμβολο αντίστασης, τόσο ισχυρό που χρησιμοποιήθηκε ακόμα και από τον βρετανικό μηχανισμό προπαγάνδας ως εικόνα αδελφότητας, μαχητικότητας και τιμής.

Κανείς δεν έμαθε το όνομά του. Δεν χρειάστηκε. Ο εύζωνας αυτός —ανώνυμος, ακίνητος, ασύλληπτος σαν ιδέα— έγινε η προσωποποίηση της Ελλάδας όπως την είδαν οι σύμμαχοι. Και καθώς η Αυτοκρατορία πάλευε να κρατήσει τα τελευταία της σύνορα, βρήκε στον άγνωστο αυτόν φρουρό, έναν σύμμαχο πιο δυνατό από τα όπλα: έναν μύθο.