Ο Έλληνας που έγινε Αρχιεπίσκοπος στη Ρωσία και έγραψε φυσική, μαθηματικά και γεωγραφία για να μορφώσει τους φτωχούς

Γεννημένος στην Κέρκυρα το 1731, ο Νικηφόρος Θεοτόκης μεγάλωσε μέσα σ’ έναν κόσμο που άλλαζε. Οι Έλληνες δεν είχαν κράτος αλλά κρατούσαν στα χέρια τους κάτι εξίσου επικίνδυνο: τα γράμματα. Ο Θεοτόκης μορφώθηκε από τον ίδιο δάσκαλο που είχε εκπαιδεύσει και τον Ευγένιο Βούλγαρη. Σε ηλικία μόλις 18 ετών, άφησε τα νησιά και έφυγε για την Ιταλία, μελετώντας φυσική, φιλοσοφία και ιατρική.

Γυρίζοντας στην Κέρκυρα, δεν περιορίστηκε στο να γίνει ιερομόναχος. Ίδρυσε το «Κοινόν Φροντιστήριον», μια από τις πιο προχωρημένες σχολές της εποχής. Εκεί δίδασκε ελληνικά, μαθηματικά, ρητορική και γεωγραφία σε ένα νησί που ακόμα ζούσε υπό ξένη κυριαρχία. Η φήμη του δεν άργησε να εξαπλωθεί και σύντομα έφτασε μέχρι τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, που τον κάλεσε να αναλάβει ιεροκήρυκας.

Τον πρότειναν για μητροπολίτη Φιλαδελφείας. Αλλά ο Θεοτόκης αρνήθηκε. Δεν δεχόταν να λειτουργεί η ορθόδοξη εκκλησία υπό την επιτήρηση των καθολικών και των Ενετών. Αν δεν υπήρχε πλήρης ανεξαρτησία, δεν τον ενδιέφερε ούτε ο τίτλος, ούτε η τιμή. Η αλληλογραφία με τη Βενετία κράτησε τρία χρόνια. Όταν κατάλαβε ότι δεν θα άλλαζε τίποτα, παραιτήθηκε.

Στο μεταξύ, ταξίδευε στη Λειψία, στο Ιάσιο, στη Βιέννη και τύπωνε ελληνικά βιβλία. Το 1766 κυκλοφόρησε τα «Στοιχεία Φυσικής», ένα δίτομο σύγγραμμα που έφερνε τον Διαφωτισμό στα ελληνικά. Δεν ήταν απλώς μετάφραση – ήταν ανασύνθεση γνώσης, για να γίνει κατανοητή από τον απλό άνθρωπο. Μετά ήρθαν τα Κυριακοδρόμια, τα Μαθηματικά και η Γεωγραφία. Πάντα στα ελληνικά. Πάντα για να διανεμηθούν δωρεάν στα σχολεία.

Το 1776, στην Αυτοκρατορική Ρωσία της Αικατερίνης Β’, οι Έλληνες λόγιοι καλούνταν να μορφώσουν και να οργανώσουν τις νέες επαρχίες της Νέας Ρωσίας. Ο Βούλγαρης κάλεσε τον Θεοτόκη να έρθει στην Παλτάβα. Ο Θεοτόκης δέχθηκε. Τρία χρόνια αργότερα έγινε αρχιεπίσκοπος, διάδοχος του φίλου του, και πήρε τον τίτλο του Αρχιεπισκόπου Σκλαβενίου και Χερσώνος.

Ο Θεοτόκης δεν ήταν τυπικός ιεράρχης. Ήταν πολυμαθής, αυστηρός και ακέραιος. Αλλά κι όταν πήγε στην Αστραχάν, ως νέος αρχιεπίσκοπος, δεν έπαψε να ασχολείται με τα γράμματα. Εκεί συνέγραψε τους τελευταίους τόμους των Μαθηματικών και ετοίμασε τα «Στοιχεία Γεωγραφίας», εμπλουτισμένα με σημειώσεις του Ανθίμου Γαζή. Έμεινε στην Αστραχάν έως το 1792. Ήταν ήδη 61 ετών.

Στη Ρωσία δεν δίδασκε μόνο τους Έλληνες. Ήρθε σε επαφή με τους λεγόμενους «Αρχαίους Πιστεύοντες», κοινότητες που είχαν αποσχιστεί από την επίσημη εκκλησία. Αντί να τους πολεμήσει, τους πρότεινε συμφωνία. Αν αποδέχονταν την υπαγωγή τους στην Εκκλησία, θα μπορούσαν να διατηρήσουν τα τελετουργικά τους. Έτσι γεννήθηκε το ρεύμα που οι Ρώσοι αποκαλούσαν «Ενότητα στην Πίστη».

Πολλοί λένε ότι αυτός ήταν που βάφτισε για πρώτη φορά τους Ντουχομπόρ, μια από τις πιο μυστικιστικές ομάδες των ρωσικών αιρέσεων. Άλλοι το αποδίδουν στον διάδοχό του. Αλλά κανείς δεν αμφισβητεί πως ήταν ο Θεοτόκης εκείνος που άνοιξε πρώτος τον δρόμο για την ειρηνική προσέγγιση με αυτές τις κοινότητες. Ούτε η ρωσική εκκλησία ούτε το κράτος είχαν τότε τέτοια πρόθεση.

Όταν αποσύρθηκε στη Μονή του Αγίου Δανιήλ στη Μόσχα, δεν σταμάτησε να γράφει. Εκεί εκδίδεται το «Κυριακοδρόμιον» του και οι τελευταίοι του Λόγοι. Ορισμένα έργα του, όπως ο Λόγος προς την Αικατερίνη, εκδόθηκαν τιμητικά και διανεμήθηκαν στις ελληνικές κοινότητες. Η τελευταία του πνοή έσβησε το 1800, μακριά από την πατρίδα του, αλλά με το έργο του να έχει ήδη ταξιδέψει στα σχολεία όλου του ελληνισμού.

Οι αδελφοί Ζωσιμάδες φρόντισαν να διανέμονται τα συγγράμματά του δωρεάν στους φοιτητές των «Ελληνομουσείων». Δεν ήταν απλώς ευεργέτης της γνώσης. Ήταν ένας άνθρωπος που χρησιμοποίησε την εξουσία του για να φέρει την παιδεία σε όσους την είχαν ανάγκη. Σήμερα ελάχιστοι θυμούνται το όνομά του, μα εκείνος είχε προβλέψει ότι τα έργα του δεν γράφτηκαν για δόξα αλλά για την ψυχή του Γένους.