Ο μόνος που μπορούσε να πείσει τους Οθωμανούς να αφήσουν τα ελληνικά σχολεία να λειτουργήσουν

Γεννήθηκε το 1833 στο Ροδολίβος των Σερρών, σε ένα χωριό της μακεδονικής γης που ανέθρεφε τα παιδιά του με φόβο Θεού και βαθιά ελπίδα. Σε ηλικία μόλις έξι ετών τον έστειλαν μοναχό στη Μονή Εικοσιφοινίσσης, όπου έμαθε να διαβάζει, να προσεύχεται και να υπακούει. Από εκεί άρχισε ο μακρύς δρόμος του προς τα αξιώματα της Εκκλησίας, αλλά και προς την καρδιά του υπόδουλου ελληνισμού.

Στην Κωνσταντινούπολη έφτασε σχεδόν άφραγκος, με μοναδική του αποσκευή την πίστη. Βρήκε καταφύγιο κοντά στον παραιτημένο Πατριάρχη Γερμανό Δ΄ και στον Μητροπολίτη Δέρκων Νεόφυτο, που τον προστάτεψε και του άλλαξε τη ζωή. Όταν μπήκε στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, βαπτίστηκε ξανά στο πνεύμα του αγώνα και πήρε το όνομα του ευεργέτη του. Ο Νεόφυτος δεν ήταν πια ο Ιωακείμ Παπακωνσταντίνου· ήταν ο άνθρωπος που θα κρατούσε όρθια την ελληνική παιδεία στην Πόλη.

Αφού σπούδασε και στη Γερμανία, διδάσκοντας και θεολογία και ελληνική, επέστρεψε με τον τίτλο του αρχιμανδρίτη και μια διπλωματική ικανότητα που σπάνια συναντούσες στην εποχή του. Όταν το 1891 εκλέχθηκε Οικουμενικός Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, η Οθωμανική Αυτοκρατορία περνούσε ένα λεπτό και επικίνδυνο στάδιο. Οι σχέσεις της με τις ελληνικές κοινότητες δοκιμάζονταν καθημερινά, ιδίως στα σχολεία.

Ο Νεόφυτος ήταν ο μόνος που μπορούσε να πείσει τον σουλτάνο να αφήσει τα ελληνικά σχολεία να συνεχίσουν να λειτουργούν. Στην εποχή του ρυθμίστηκε το «σχολικό ζήτημα», με τέτοιο τρόπο ώστε η τουρκική γλώσσα να μπει μεν στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, αλλά όχι στην πρωτοβάθμια. Οι μικρές τάξεις συνέχισαν να διδάσκονται ελληνικά. Ο Νεόφυτος είχε διασώσει τον ελληνικό λόγο από μια αργή εξαφάνιση.

Ήξερε να ελίσσεται. Καθιέρωσε δοξολογίες για τα γενέθλια και την ανάρρηση του Σουλτάνου, όχι από δουλοπρέπεια αλλά για να εξασφαλίσει επιβίωση. Οργάνωσε κτηματολόγιο για τις μονές, προστάτεψε την εκκλησιαστική περιουσία και κράτησε ζωντανή την πνευματική συνέχεια του γένους. Δεν ήθελε δόξα. Ήθελε η ελληνική φωνή να ακούγεται ακόμη στα σοκάκια της Πόλης.

Η πατριαρχία του δεν διήρκεσε πολύ. Το 1894, σε μια εποχή έντονων εσωτερικών συγκρούσεων, εξαναγκάστηκε σε παραίτηση και αποσύρθηκε στο νησί Αντιγόνη, όπου έζησε μέχρι τον θάνατό του, το 1909. Εκεί, στο νεκροταφείο της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, κοιμάται ένας πατριάρχης που δεν έδωσε μάχες με σπαθί, αλλά με λόγια, διπλωματία και επιμονή.

Ήταν ο μόνος που μπορούσε να πείσει τους Οθωμανούς να αφήσουν τα ελληνικά σχολεία να λειτουργήσουν.