Ο βασιλιάς που πέθανε για να σωθεί η Αθήνα

Στην αρχαία Αθήνα υπήρξε μια εποχή όπου η εξουσία και ο μύθος δεν ξεχωρίζονταν εύκολα. Τότε έζησε ο Κόδρος, μορφή που περιγράφεται ως ο τελευταίος βασιλιάς της πόλης. Για πολλούς ήταν ιστορικό πρόσωπο, για άλλους ένας ήρωας που γεννήθηκε μέσα από τη φαντασία των Αθηναίων.

Ο Κόδρος ήταν γιος του Μέλανθου, ενός Μεσσήνιου που εγκατέλειψε την πατρίδα του όταν οι Ηρακλείδες κατέλαβαν την Πελοπόννησο. Στην Αθήνα ο Μέλανθος αναδείχθηκε βασιλιάς χάρη στη στρατηγική του ικανότητα και την καταγωγή του από τον Νηλέα. Όταν πέθανε, ο Κόδρος ανέλαβε τον θρόνο σε μια περίοδο γεμάτη ανασφάλεια και απειλές. Η Αττική δεχόταν επιθέσεις από Δωριείς και οι πόλεις γύρω της είχαν ήδη υποταχθεί. Η Αθήνα έμενε μόνη και εκτεθειμένη. Η βασιλεία του θα δοκιμαζόταν σύντομα.

Οι Δωριείς συμβουλεύτηκαν το Μαντείο των Δελφών πριν επιτεθούν. Ο χρησμός προέβλεψε νίκη μόνο αν δεν σκοτωνόταν ο βασιλιάς των Αθηνών. Ο Κόδρος πληροφορήθηκε τον χρησμό από Αθηναίο προσκυνητή και αντιλήφθηκε πως η μοίρα της πόλης εξαρτιόταν από τη δική του ζωή. Η απόφαση πάρθηκε αθόρυβα.

Φόρεσε ρούχα φτωχού, πήρε ξύλα στους ώμους και βγήκε από τα τείχη σαν να πήγαινε για δουλειά. Στον δρόμο συνάντησε δύο στρατιώτες του εχθρού που δεν τον αναγνώρισαν. Προκάλεσε φιλονικία, σκότωσε τον έναν με πέτρα και ο άλλος τον χτύπησε θανάσιμα. Όταν οι Δωριείς έμαθαν ποιον είχαν σκοτώσει, πάγωσαν. Θεώρησαν ότι ο χρησμός είχε χαθεί και εγκατέλειψαν την εκστρατεία. Η πόλη σώθηκε, μα ο βασιλιάς της δεν γύρισε ποτέ.

Η είδηση του θανάτου του Κόδρου έφτασε στην Αθήνα με τρόμο και δέος. Οι κάτοικοι είδαν σε αυτή την πράξη την απόλυτη αφοσίωση προς την πόλη. Έκτισαν ιερό κοντά στον Ιλισό, εκεί όπου υποτίθεται πως σκοτώθηκε, και τελούσαν θυσίες στη μνήμη του. Η θυσία ενός ανθρώπου έγινε θεμέλιο πίστης για μια ολόκληρη πόλη.

Σύμφωνα με αρχαίες επιγραφές, ο τάφος του Κόδρου βρισκόταν κάτω από την Ακρόπολη. Στους ανατολικούς πρόποδες του ιερού βράχου ανακαλύφθηκε επιτύμβια στήλη του δεύτερου αιώνα μ.Χ. που μαρτυρά τη συνεχή λατρεία του. Ο Παυσανίας, αιώνες αργότερα, αναφέρει πως στους Δελφούς υπήρχε άγαλμα του Κόδρου ανάμεσα στα αφιερώματα των Αθηναίων μετά τη Μάχη του Μαραθώνα. Η εικόνα του είχε γίνει σημείο αναφοράς για την πόλη που χρωστούσε την ελευθερία της σε έναν άνθρωπο.

Σε ένα αγγείο γνωστό ως Κύλικα του Κόδρου που φυλάσσεται στη Μπολόνια, ο ήρωας εικονίζεται νέος και οπλισμένος να αποχαιρετά τον Αίνετο. Το βλέμμα του στο αγγείο θεωρείται από τους μελετητές το πιο ανθρώπινο στοιχείο του μύθου, γιατί αποτυπώνει τη στιγμή της συνειδητής θυσίας. Η τέχνη κράτησε ζωντανή τη μνήμη του περισσότερο από κάθε επιγραφή.

Μετά τον θάνατό του οι Αθηναίοι κατήργησαν τη βασιλεία. Ο γιος του Μέδων ανέλαβε τη διοίκηση με τον τίτλο του άρχοντα. Ο θεσμός αυτός σήμανε το τέλος των κληρονομικών μοναρχιών και την αρχή μιας πολιτείας που σταδιακά θα οδηγήσει στη γέννηση της δημοκρατίας. Οι μεταγενέστεροι Αθηναίοι θεωρούσαν την πράξη αυτή φόρο τιμής στον άνθρωπο που είχε προστατέψει την πόλη με τη ζωή του.

Οι Κοδρίδες, οι απόγονοί του, παρέμειναν στην Αττική για γενιές. Κάποιοι ιστορικοί υποστηρίζουν ότι μέλη της οικογένειας μετανάστευσαν στην Άνδρο ή στη Μικρά Ασία, όπου βοήθησαν στην ίδρυση των ιωνικών πόλεων. Η ιστορία του Κόδρου έμεινε ως σύνδεσμος ανάμεσα στον μύθο και στην απαρχή της πολιτικής ταυτότητας της Αθήνας.