Ποιος ήταν ο Φώτιος Πανάς, ο Έλληνας που έφτιαξε από το μηδέν τη γαλλική οφθαλμολογία και έγινε θρύλος στο Παρίσι

Γεννήθηκε σε ένα χωριό της Κεφαλονιάς το 1832 και τίποτα δεν προμήνυε ότι το όνομά του θα χαρασσόταν κάποτε στην καρδιά της γαλλικής ιατρικής. Ο Φώτιος Πανάς μεγάλωσε μακριά από μεγάλα πανεπιστήμια και ισχυρά δίκτυα. Κι όμως έφτασε να θεωρείται ο άνθρωπος που έβαλε τάξη εκεί όπου πριν υπήρχε χάος στην οφθαλμολογία. Ο πατέρας του ήταν γιατρός και από νωρίς τον έσπρωξε προς τις επιστήμες. Ο ίδιος ξεκίνησε από τη φαρμακευτική στην Κέρκυρα αλλά πολύ γρήγορα κατάλαβε ότι αυτό δεν του αρκούσε. Ήθελε το δύσκολο. Ήθελε το Παρίσι. Έφυγε νέος με ελάχιστα χρήματα και βρέθηκε μόνος σε μια πόλη που δεν συγχωρούσε αδυναμίες.

Σπούδασε ιατρική στη Σορβόννη και ξεχώρισε από τα πρώτα του βήματα. Το 1854 έγινε εσωτερικός γιατρός στα νοσοκομεία του Παρισιού και δύο χρόνια μετά κέρδισε χρυσό μετάλλιο για τις επιδόσεις του. Ο μεγάλος χειρουργός Auguste Nélaton είδε σε αυτόν κάτι σπάνιο. Καθαρό μυαλό. Ψυχραιμία. Ακρίβεια. Το 1860 υπέβαλε τη διδακτορική του διατριβή για την ανατομία των ρινικών κοιλοτήτων και των δακρυϊκών οδών. Δεν ήταν μια απλή εργασία. Ήταν η βάση για όσα θα ακολουθούσαν. Από εκείνη τη στιγμή η καριέρα του άρχισε να χτίζεται αθόρυβα αλλά σταθερά μέσα στα μεγαλύτερα νοσοκομεία της Γαλλίας.

Την ώρα που άλλοι αναζητούσαν τίτλους ο Πανάς χειρουργούσε. Δίδασκε. Παρατηρούσε. Έβλεπε πως τα μάτια αντιμετωπίζονταν σαν παράρτημα της γενικής χειρουργικής χωρίς δομή και χωρίς ειδίκευση. Εκεί γεννήθηκε η ιδέα που θα τον έκανε ιστορικό πρόσωπο.

Ο άνθρωπος που έκανε την οφθαλμολογία αυτόνομη επιστήμη

Το 1879 το Πανεπιστήμιο του Παρισιού πήρε μια απόφαση που άλλαξε τα πάντα. Δημιούργησε για πρώτη φορά έδρα οφθαλμολογίας και την ανέθεσε στον Φώτιο Πανά. Για πρώτη φορά τα μάτια δεν ήταν απλώς ένα κομμάτι της χειρουργικής αλλά μια πλήρης επιστήμη με δικό της πρόγραμμα και κλινική βάση.

Την ίδια χρονιά ίδρυσε την οφθαλμολογική κλινική στο ιστορικό Hôtel-Dieu. Η κλινική αυτή έγινε σημείο αναφοράς σε όλη την Ευρώπη. Εκεί εκπαιδεύτηκαν γιατροί από πολλές χώρες. Εκεί γράφτηκαν τα πρώτα κεφάλαια της σύγχρονης γαλλικής οφθαλμολογίας. Ο Πανάς δεν έμεινε μόνο στη διδασκαλία. Το 1881 ίδρυσε τα Archives d’ophtalmologie μαζί με τον Edmund Landolt και τον Antonin Poncet. Ήταν το βήμα που έλειπε για να ταξιδέψει η γνώση πέρα από τους τοίχους των νοσοκομείων. Το περιοδικό έγινε διεθνές σημείο αναφοράς.

Το 1894 εξέδωσε το μεγάλο του έργο Traité des maladies des yeux. Για δεκαετίες ήταν το βασικό εγχειρίδιο για τους Γάλλους φοιτητές. Όχι θεωρία για τη θεωρία αλλά καθαρή κλινική σκέψη. Τι βλέπεις. Τι σημαίνει. Τι κάνεις. Οι χειρουργικές του τεχνικές για το εντρόπιο και τη βλεφαρόπτωση έμειναν γνωστές ως επεμβάσεις Πανά. Χρησιμοποιούνται ακόμη ως βάση στη σύγχρονη οφθαλμοπλαστική. Όχι επειδή ήταν εντυπωσιακές αλλά επειδή ήταν λειτουργικές και αποτελεσματικές. Το 1879 εξελέγη μέλος της Γαλλικής Ιατρικής Ακαδημίας και το 1899 έγινε πρόεδρός της. Ένας Έλληνας από την Κεφαλονιά στην κορυφή της γαλλικής ιατρικής. Την ίδια στιγμή αρνήθηκε πρόταση να επιστρέψει στην Αθήνα για πανεπιστημιακή έδρα. Ήξερε ότι μόνο στο Παρίσι μπορούσε να ολοκληρώσει το έργο του.

Στο πλευρό του είχε τη σύζυγό του Μαρία Μπαλλή. Μαζί ανέπτυξαν έντονη φιλανθρωπική δράση. Στον πόλεμο του 1897 οργάνωσαν ιατρική βοήθεια για την Ελλάδα. Αργότερα η Μαρία συνέχισε το έργο του στους Βαλκανικούς Πολέμους.

Τα τελευταία χρόνια της ζωής του πάλεψε με σοβαρή ασθένεια και αποσύρθηκε από τη διδασκαλία. Πέθανε στο Παρίσι το 1903. Ένα χρόνο μετά στήθηκε ο ανδριάντας του μπροστά στο Hôtel-Dieu. Στη βάση γράφει απλά το όνομά του. Γιατί στη Γαλλία ήξεραν ακριβώς ποιος ήταν.

Ο Φώτιος Πανάς δεν έγινε θρύλος επειδή μίλησε δυνατά. Έγινε θρύλος γιατί έφτιαξε δομές που άντεξαν στον χρόνο. Και απέδειξε ότι ένας Έλληνας από την επαρχία μπορούσε να αλλάξει για πάντα μια ολόκληρη επιστήμη.