Πίστευε πως η παιδεία θα ξυπνήσει το έθνος. Του απάντησαν με χλευασμό και τον ανάγκασαν να σωπάσει

Ο Δημήτριος Καταρτζής γεννήθηκε γύρω στο 1730 στην Κωνσταντινούπολη. Δεν μεγάλωσε σε χώρα, δεν είχε πατρίδα με κυβέρνηση ή Σύνταγμα. Ήταν Ρωμιός στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Αλλά μέσα του πίστευε πως το έθνος υπήρχε. Απλώς κοιμόταν. Και μόνο η παιδεία μπορούσε να το ξυπνήσει.

Έμαθε αραβικά, ρουμανικά, γαλλικά, μελετούσε ασταμάτητα. Στο Βουκουρέστι δίδασκε και έγραφε σαν να υπήρχε ήδη η Ελλάδα που θα ερχόταν. Δεν τον ενδιέφερε η εξουσία. Τον έλεγαν «Μέγα Λογοθέτη», αλλά όταν του ζητούσαν να λύσει γλωσσικές διαφορές, πήγαινε ως γραμματιζούμενος, όχι ως αξιωματούχος.

Ήταν από τους πρώτους που προσπάθησαν να γράψουν γραμματική της «ρωμαίικης γλώσσας». Όχι της αρχαίας, ούτε της καθαρεύουσας. Της ζωντανής γλώσσας του λαού. Εκείνης που μιλούσαν στην Πόλη, στις αυλές, στους καφενέδες. Εκείνης που μπορούσε να μορφώσει και τους φτωχούς, όχι μόνο τα παιδιά των προκρίτων.

Το 1783 έγραψε ένα σχέδιο. Σχεδίαζε κάτι που κανείς πριν του δεν είχε τολμήσει: μια ελληνική εγκυκλοπαίδεια. Οραματιζόταν ένα έργο που θα περιλάμβανε τα πάντα, από τη φιλοσοφία και τη θεολογία, ως τις τέχνες και τις ξένες γλώσσες. Όλα γραμμένα στα ρωμαίικα. Για όλους.

Επηρεασμένος από τον Λοκ και τον Ρουσσώ, εχθρός της αποστήθισης και της ξεστραβωμένης γνώσης, έγραφε ότι «το παιδί πρέπει να μαθαίνει πράγματα, όχι λέξεις». Πίστευε ότι η αγωγή μπορεί να διδάξει χαρακτήρα. Και πως η ψυχαγωγία δεν είναι κατεύθυνση αλλά σύγχυση.

Τον είπαν «γέρο με βατταρισμό», μιμητή των γεροντισσών της Πόλης, και αποδοκίμασαν τα ρωμαίικά του ως «κερατζίστικα». Πληγώθηκε. Δεν τον απογοήτευσαν οι εχθροί του, αλλά οι ίδιοι του οι μαθητές. Ακόμη και όσοι εμπνεύστηκαν από αυτόν, τελικά ακολούθησαν άλλους δρόμους.

Αποσύρθηκε. Στο τέλος της ζωής του, γύρω στο 1791, σταμάτησε να γράφει στη δημοτική. Πέρασε στην καθαρεύουσα, την αποκαλούσε «αιρετή» γλώσσα. Δεν το έκανε επειδή άλλαξε γνώμη. Το έκανε για να σωπάσει τη σύγκρουση. Όπως έγραψε: «Αδιαφορώντας με ό,τι τρόπον και αν είναι, μόνον να ωφελήσω το γένος μου».

Δεν πρόλαβε να δει κανένα από τα χειρόγραφά του να τυπώνεται. Πέθανε στο Βουκουρέστι το 1807. Κανένα βιβλίο του δεν είχε εκδοθεί. Τα έργα του έμειναν σε κώδικες, σε μοναστήρια, σε ιδιωτικές βιβλιοθήκες. Χρειάστηκε να περάσουν 150 χρόνια για να εκδοθούν από τον Κ.Θ. Δημαρά.

Σήμερα τον θεωρούμε πρόδρομο του δημοτικισμού. Τον προβάλλουμε δίπλα στον Ψυχάρη, στον Βελεστινλή, στον Κοραή. Αλλά δεν ήταν ένας από αυτούς. Ήταν ο πρώτος που πίστεψε ότι ένα έθνος μπορεί να χτιστεί μόνο με λέξεις που καταλαβαίνουν όλοι.