Πώς φαντάζονταν οι Αρχαίοι Έλληνες ότι θα είναι το μέλλον;

Για τους Αρχαίους Έλληνες, το μέλλον δεν ήταν μια υπόσχεση τεχνολογίας, προόδου και ελευθερίας. Δεν υπήρχαν φαντασιώσεις για ιπτάμενα άρματα ή μαγικά μηχανήματα που θα έκαναν τη ζωή ευκολότερη. Το μέλλον, για τους περισσότερους, ήταν σκοτεινό, βαρύ, αναπόφευκτο. Ήταν γραμμένο. Και γραφόταν όχι από τους ανθρώπους, αλλά από τις Μοίρες.

Η ιδέα της μοίρας δεσπόζει σε κάθε μορφή ελληνικής σκέψης: από την ποίηση του Ομήρου μέχρι τις τραγωδίες του Σοφοκλή και του Αισχύλου. Δεν μπορείς να ξεφύγεις από αυτό που έρχεται. Δεν μπορείς να διαπραγματευτείς με το αύριο. Ο Οιδίποδας, προσπαθώντας να αποφύγει τη μοίρα του, την εκπληρώνει. Ο Κρόνος, καταπίνοντας τα παιδιά του για να μη χάσει την εξουσία, ανοίγει ο ίδιος τον δρόμο για την πτώση του. Το μέλλον, σε αυτούς τους μύθους, δεν είναι κάτι που έρχεται. Είναι κάτι που ήδη κινείται προς τα εσένα.

Οι Μοίρες, κόρες της Νύχτας, καθόριζαν το νήμα της ζωής κάθε ανθρώπου. Η Κλωθώ το έγνεθε, η Λάχεσις το μοίραζε, και η Άτροπος το έκοβε. Ούτε οι ίδιοι οι θεοί δεν μπορούσαν να αλλάξουν την απόφασή τους. Γι’ αυτό και οι ήρωες των τραγωδιών δεν προσπαθούν να αποφύγουν το μέλλον. Το υποδέχονται με αξιοπρέπεια. Προτιμούν να αφήσουν πίσω τους μια ιστορία που θα τιμάται αιώνια, παρά να σωθούν.

Κι όμως, δεν έλειπαν οι φωνές που πίστευαν πως το αύριο δεν είναι τόσο σκληρό. Ο Πλάτων, στην «Πολιτεία» του, σχεδιάζει μια ιδανική πολιτεία που κάποτε θα μπορούσε να υπάρξει. Ο Αριστοτέλης μιλά για κοινωνίες που βελτιώνονται με την παιδεία και την αρετή. Και οι Επικούρειοι βλέπουν το μέλλον ως χώρο ελευθερίας, όχι φόβου, αφού τίποτα δεν είναι πραγματικά προκαθορισμένο.

Οι Έλληνες δεν έγραψαν μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας. Αλλά έγραψαν για τη μοναδική φαντασία που τους απασχολούσε πραγματικά: πώς θα σε θυμούνται όταν εσύ δεν θα υπάρχεις πια. Πώς θα ακουστεί το όνομά σου στον χρόνο που έρχεται. Γι’ αυτό και έκτιζαν μνημεία, στήλες, έγραφαν επιγράμματα και τραγωδίες. Όχι για να προβλέψουν το μέλλον. Αλλά για να υπάρχουν μέσα του.

Το μέλλον, στην αρχαία ελληνική σκέψη, δεν είναι μια άλλη εποχή. Είναι ένας καθρέφτης του χαρακτήρα σου. Ό,τι κάνεις σήμερα, αυτό είναι που θα σε κρίνει αύριο. Κι αυτό είναι που θα σε σώσει ή θα σε καταστρέψει.