Πως βρέθηκε το γκράφιτι από Βίκινγκ μέσα στην Αγία Σοφία;

Μέσα στη σιωπή των πελώριων θόλων της Αγίας Σοφίας, ανάμεσα σε μωσαϊκά, μαρμάρινες κολόνες και την ανάμνηση αιώνων αυτοκρατορικού μεγαλείου, υπάρχει μια λεπτομέρεια σχεδόν αόρατη για το ανυποψίαστο μάτι. Μια χαραγμένη λέξη, τόσο μικρή και ταπεινή μπροστά στο αρχιτεκτονικό θαύμα που την περιβάλλει, κρατά το κλειδί για μία από τις πιο απρόσμενες επαφές πολιτισμών στην ιστορία της Ευρώπης. Η λέξη «Halvdan», χαραγμένη σε πέτρα του στηθαίου στον επάνω όροφο του ναού, είναι έργο ενός Βίκινγκ – ενός σκανδιναβού πολεμιστή του 9ου αιώνα που κάποτε στάθηκε εκεί, αφήνοντας ένα ανεξίτηλο σημάδι μέσα στην καρδιά του βυζαντινού κόσμου.

Η ύπαρξη Βίκινγκς στο Βυζάντιο δεν είναι μύθος. Από τον 9ο αιώνα, ομάδες Σκανδιναβών που οι Βυζαντινοί αποκαλούσαν «Βαράγγους» άρχισαν να καταφθάνουν στην Κωνσταντινούπολη, κυρίως μέσω των ποταμών της σημερινής Ρωσίας και Ουκρανίας. Αρχικά ως έμποροι και πειρατές, σύντομα αναγνωρίστηκαν για τις πολεμικές τους ικανότητες και προσλήφθηκαν από τους Βυζαντινούς ως φρουροί και μισθοφόροι. Το σώμα των Βαράγγων της αυτοκρατορικής φρουράς δημιουργήθηκε επίσημα από τον Βασίλειο Β’, και αποτελούσε μια ελίτ δύναμη πιστών ξένων πολεμιστών, που συχνά είχαν σκανδιναβική καταγωγή.

Ο Halvdan, του οποίου το όνομα είναι χαραγμένο στην Αγία Σοφία, φαίνεται να ήταν ένας από αυτούς. Αν και δεν γνωρίζουμε τίποτε άλλο για τη ζωή του, το όνομά του αποτελεί αδιαμφισβήτητο σκανδιναβικό στοιχείο. Η γραφή του είναι με ρούνους, το αλφάβητο των Βίκινγκς, και παραμένει έως σήμερα χαραγμένη επάνω στην κουπαστή μίας εξέδρας, αποκαλύπτοντας μια στιγμή βαρεμάρας ή υπερηφάνειας ενός φρουρού που αποφάσισε να αφήσει την παρουσία του ζωντανή μέσα στον αιώνιο ναό. Δεν είναι το μοναδικό τέτοιο σημάδι. Υπάρχουν και άλλες ρουνικές επιγραφές στον ναό, πιο δυσανάγνωστες, που πιθανόν επίσης να έχουν σκανδιναβική προέλευση.

Το γιατί οι Βαράγγοι είχαν τόσο προνομιακή θέση στο Βυζάντιο συνδέεται με τη φήμη τους ως ανίκητοι πολεμιστές και την έλλειψη πολιτικών φιλοδοξιών, κάτι που οι αυτοκράτορες εκτιμούσαν ιδιαίτερα σε μια εποχή γεμάτη παλατιανές ίντριγκες. Δεν ήταν ασυνήθιστο για έναν φρουρό της Αγίας Σοφίας να είναι από τη Νορβηγία ή τη Σουηδία, να μην μιλά ελληνικά αλλά να κρατά τα κλειδιά του πιο ιερού τόπου της χριστιανοσύνης. Η παρουσία των Βίκινγκς στην Κωνσταντινούπολη αποτυπώνεται και σε σάγκες, σκανδιναβικά επικά ποιήματα, που περιγράφουν ταξίδια και πολέμους στα νότια.

Η ανακάλυψη του γκράφιτι δεν έγινε από κάποιον ιστορικό του Μεσαίωνα, αλλά από έναν αρχαιολόγο του 20ού αιώνα. Μέσα από τη μελέτη της ρουνικής γραφής, επιβεβαιώθηκε η προέλευση και η αυθεντικότητα της επιγραφής. Το συγκεκριμένο «Halvdan» έγινε έτσι ένα ανεξίτηλο στοιχείο της ευρύτερης ιστορικής αφήγησης για τη σκανδιναβική παρουσία στην ανατολική Μεσόγειο. Αντιπροσωπεύει μία από τις πιο αναπάντεχες διασταυρώσεις πολιτισμών: ένας Βίκινγκ σε μια βυζαντινή εκκλησία, αφήνει το σημάδι του με τα πιο αρχαϊκά μέσα – με το χέρι και μια λεπίδα.

Η Αγία Σοφία είναι σήμερα ένα μνημείο που ανήκει σε όλους τους πολιτισμούς που πέρασαν από την ιστορία της. Από χριστιανικός ναός σε οθωμανικό τζαμί, σε μουσείο και πάλι τζαμί, η ιστορία της είναι τόσο περίπλοκη όσο και η ίδια η Κωνσταντινούπολη. Το γκράφιτι του Halvdan επιβεβαιώνει ότι η ιστορία δεν γράφεται μόνο από βασιλιάδες και αυτοκράτορες. Μερικές φορές, ένας φρουρός, μόνος, μακριά από την πατρίδα του, γράφει το όνομά του σε έναν ναό και φτάνει μέχρι το σήμερα.