Σαν σήμερα το 1916 μια δολοφονία αλλάζει για πάντα τη μοίρα της Ρωσίας

Η Αγία Πετρούπολη στα τέλη του 1916 δεν μοιάζει με πρωτεύουσα αυτοκρατορίας που ετοιμάζεται να μπει σε νέο χρόνο. Μοιάζει με πόλη κουρασμένη. Το κρύο σφίγγει τα πάντα, οι προμήθειες λιγοστεύουν, ο πόλεμος έχει τραβήξει πολύ και οι άνθρωποι έχουν μάθει να ζουν με άσχημες ειδήσεις. Στα σπίτια ακούς ψιθύρους, όχι τραγούδια. Στους δρόμους βλέπεις νεύρα και φόβο. Και πάνω από όλα, αυτή η αίσθηση ότι κάτι τελειώνει, μόνο που κανείς δεν ξέρει ακριβώς τι και πότε.

Μέσα σε αυτό το κλίμα υπάρχει ένας άνθρωπος που προκαλεί κάτι χειρότερο από οργή, προκαλεί σύγχυση. Ο Γκριγκόρι Ρασπούτιν έχει γίνει ένα όνομα που δεν λες χαλαρά. Άλλοι τον περιγράφουν σαν μυστικιστή που μπορεί να ηρεμήσει τον πόνο. Άλλοι τον λένε απατεώνα που βρήκε τρόπο να τρυπώσει στην καρδιά της εξουσίας. Και κάποιοι, οι πιο κοντινοί στο παλάτι, τον βλέπουν σαν μια σκοτεινή πόρτα που άνοιξε και δεν κλείνει. Δεν είναι υπουργός, δεν φορά στολή, δεν έχει τίτλο που να εξηγεί γιατί όλοι ασχολούνται μαζί του. Κι όμως, όλοι ασχολούνται.

Το κλειδί είναι η οικογένεια του τσάρου. Ο διάδοχος Αλεξέι είναι άρρωστος, ένα παιδί με μια κατάσταση που τότε τη φοβούνται και μόνο που την ακούνε. Κάθε κρίση στο σώμα του τρομάζει το παλάτι. Η τσαρίνα Αλεξάνδρα ζει με αυτό τον φόβο κάθε μέρα και κάθε νύχτα. Κάποια στιγμή πείθεται ότι ο Ρασπούτιν έχει τρόπο να βοηθά το παιδί, άλλοι λένε με προσευχή, άλλοι λένε απλώς με την παρουσία του, με την ηρεμία που φέρνει, με το ότι σταματά το πανικό. Ό,τι κι αν ισχύει, η Αλεξάνδρα τον πιστεύει. Και όταν μια αυτοκράτειρα πιστεύει έναν άνθρωπο έτσι, αυτός ο άνθρωπος γίνεται δύναμη.

Πώς ένας άγνωστος χωρικός έγινε φόβος για τους ισχυρούς

Ο Ρασπούτιν δεν μπαίνει απλώς στα σαλόνια. Κάθεται και μιλά σαν να του ανήκουν. Δεν μιλάει σαν μορφωμένος αριστοκράτης, μιλάει σαν άνθρωπος που έχει δει χωριά, δρόμους, πείνα, σαν άνθρωπος που δεν ντρέπεται. Αυτό από μόνο του αρκεί για να εξαγριώσει πολλούς στην αυλή. Η αριστοκρατία δεν συγχωρεί εύκολα κάποιον που δεν πέρασε από τις δικές της πόρτες, αλλά βρέθηκε ξαφνικά στο κέντρο. Και όσο η Ρωσία πονάει, τόσο οι εχθροί του τον βλέπουν σαν σύμβολο της παρακμής. Δεν τους φτάνει να τον κοροϊδεύουν. Θέλουν να τον τελειώσουν.

Την ίδια ώρα, έξω από τα παλάτια, η κοινωνία βράζει. Ο πόλεμος έχει τραβήξει πολύ. Οι στρατιώτες γυρίζουν κουρασμένοι, τραυματισμένοι, θυμωμένοι. Στις ουρές για ψωμί ο κόσμος ακούει φήμες, ότι στο παλάτι υπάρχουν άνθρωποι που παίζουν παιχνίδια ενώ ο λαός πεινά. Και κάπου μέσα σε αυτές τις φήμες, ξανά και ξανά, εμφανίζεται το ίδιο όνομα, Ρασπούτιν. Κάποτε σαν ψίθυρος, κάποτε σαν βρισιά. Το όνομά του γίνεται ένας εύκολος τρόπος να πεις ότι κάτι δεν πάει καλά.

Η πρόσκληση στο παλάτι που δεν ήταν πρόσκληση

Στις 30 Δεκεμβρίου του 1916 ο Ρασπούτιν δέχεται μια πρόσκληση που στα χαρτιά μοιάζει αθώα. Ένα βράδυ σε παλάτι, λίγη παρέα, μια κουβέντα. Αυτός που τον τραβάει εκεί είναι ο Φέλιξ Γιουσούποφ, ένας πλούσιος αριστοκράτης με όνομα που ανοίγει πόρτες. Το σκηνικό έχει τη λάμψη των πλούσιων, αλλά από κάτω υπάρχει ένταση. Δεν είναι βραδιά διασκέδασης. Είναι βραδιά απόφασης.

Οι αφηγήσεις για το τι ακριβώς έγινε εκείνο το βράδυ έχουν γίνει κομμάτι του μύθου. Υπάρχει η ιστορία με το δηλητήριο που δεν πιάνει. Υπάρχει η ιστορία με τους πυροβολισμούς που δεν αρκούν. Υπάρχει το στοιχείο της σύγχυσης, ότι τίποτα δεν πάει όπως το σχεδίαζαν. Αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι εκείνο το βράδυ ο Ρασπούτιν βρέθηκε αντιμέτωπος με ανθρώπους που ήθελαν να τελειώσει η επιρροή του με τον πιο απόλυτο τρόπο.

Κάποια στιγμή η κατάσταση ξεφεύγει. Η βία μπαίνει στο δωμάτιο και δεν βγαίνει. Ο Ρασπούτιν πέφτει. Ύστερα, σύμφωνα με πολλές μαρτυρίες, υπάρχει μια στιγμή που φαίνεται σαν να προσπαθεί να σηκωθεί, να φύγει, να ξεφύγει από τους ανθρώπους που αποφάσισαν για τη μοίρα του. Αυτή η λεπτομέρεια, αληθινή ή όχι, είναι που έκανε την ιστορία του να κολλήσει στη φαντασία του κόσμου. Γιατί μετατρέπει μια δολοφονία σε κάτι που μοιάζει με κυνηγητό μέσα στο σκοτάδι.

Το παγωμένο νερό και η είδηση που δεν έφερε λύτρωση

Λίγες μέρες μετά, το σώμα του βρίσκεται σε ποτάμι. Παγωμένο. Εν μέρει δεμένο. Αυτή η εικόνα ταξιδεύει γρήγορα και χτυπάει τη Ρωσία σαν μήνυμα. Όχι μήνυμα νίκης. Μήνυμα πανικού. Γιατί ο θάνατος του Ρασπούτιν δεν λέει ότι η χώρα σώθηκε. Λέει ότι η χώρα είναι ικανή να τρώει τα σωθικά της. Ότι η αριστοκρατία, αντί να σταθεί σαν τοίχος, έγινε μαχαίρι.

Και μέσα στο παλάτι, αυτό που ακολουθεί δεν είναι ηρεμία. Είναι μεγαλύτερη αμηχανία. Η δολοφονία δείχνει ότι υπάρχει διάσπαση. Ότι υπάρχουν άνθρωποι που παίρνουν τον νόμο στα χέρια τους. Ότι η εξουσία δεν είναι ενιαία. Και όταν η εξουσία δεν είναι ενιαία σε μια χώρα που πεινά, το τέλος πλησιάζει γρήγορα.

Η δολοφονία του Ρασπούτιν συχνά παρουσιάζεται σαν προσπάθεια να σωθεί η μοναρχία. Στην πράξη όμως φανερώνει πόσο αδύναμη είχε γίνει. Γιατί μια δυνατή εξουσία δεν χρειάζεται να σκοτώσει έναν άνθρωπο για να νιώσει ότι στέκεται όρθια. Μια εξουσία που σκοτώνει έτσι, το κάνει επειδή δεν έχει πια άλλον τρόπο να πείσει ούτε τον λαό ούτε τον εαυτό της.

Από μια νύχτα σε ένα τέλος που ερχόταν ήδη

Λίγους μήνες μετά, το 1917, η Ρωσία θα μπει σε μια σειρά γεγονότων που θα αλλάξουν τα πάντα. Θα έρθουν εξεγέρσεις, θα πέσει ο τσάρος, θα ανοίξει μια νέα εποχή γεμάτη βία, ανατροπές και νέο τρόπο ζωής. Δεν είναι ότι ο Ρασπούτιν κρατούσε μόνος του το σύστημα και όταν έπεσε έπεσαν όλα. Είναι ότι η δολοφονία του έδειξε καθαρά κάτι που πολλοί υποψιάζονταν. Η αυτοκρατορία είχε μπει σε δρόμο χωρίς επιστροφή.

Σαν σήμερα το 1916, λοιπόν, δεν μένεις μόνο στο σοκ μιας δολοφονίας. Μένεις στο γιατί έγινε, στο ποιοι την έκαναν, στο πόσο απελπισμένοι ήταν, και στο πόσο μικρή φάνηκε τελικά αυτή η κίνηση μπροστά στο κύμα που ερχόταν. Γιατί η Ρωσία δεν άλλαξε εκείνο το βράδυ επειδή πέθανε ο Ρασπούτιν. Άλλαξε επειδή, με τον θάνατό του, όλοι είδαν ότι οι άνθρωποι της κορυφής είχαν αρχίσει να χάνουν τον έλεγχο.