Ήξερες τι σημαίνει η λέξη Ταμπού;

Η λέξη ταμπού είναι από εκείνες που ακούγονται συχνά στην καθημερινή κουβέντα, παρ’ όλα αυτά ελάχιστοι γνωρίζουν από πού ξεκίνησε. Τη χρησιμοποιούμε όταν κάτι θεωρείται απαγορευμένο ή όταν μια κοινωνία αποφεύγει να ανοίξει μια συζήτηση γύρω από ένα θέμα. Πίσω από αυτή τη μικρή λέξη υπάρχει μια μεγάλη διαδρομή μέσα στον χρόνο. Η αρχή της βρίσκεται σε νησιά του Ειρηνικού Ωκεανού και από εκεί η έννοια πέρασε αργότερα μέχρι τη σύγχρονη κοινωνιολογία και την ψυχολογία.

Η ρίζα της λέξης βρίσκεται στις πολυνησιακές γλώσσες

Σε γλώσσες όπως της Τόνγκα και των Μαορί συναντάται η λέξη tapu ή tabu. Σήμαινε κάτι ιερό, αλλά ταυτόχρονα απαγορευμένο. Δεν επρόκειτο απλώς για έναν κοινωνικό κανόνα. Η ιδέα συνδεόταν με τη θρησκεία, με πνευματικές δυνάμεις και με την πίστη ότι ορισμένα πράγματα δεν έπρεπε να τα αγγίξει κανείς ή να τα χρησιμοποιήσει γιατί θα έφερναν κακό.

Η λέξη έγινε γνωστή στη Δύση τον 18ο αιώνα

Το 1777 ο Βρετανός εξερευνητής Τζέιμς Κουκ έφτασε στα νησιά της Τόνγκα. Εκεί παρατήρησε ότι οι κάτοικοι χρησιμοποιούσαν τη λέξη tabu όταν κάτι δεν επιτρεπόταν να φαγωθεί ή να χρησιμοποιηθεί. Κατέγραψε τη λέξη στα ημερολόγιά του και από εκεί πέρασε πρώτα στα αγγλικά και ύστερα σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες.

Στους παραδοσιακούς πολιτισμούς το ταμπού είχε μεγάλη ισχύ. Μπορούσε να αφορά έναν άνθρωπο, ένα αντικείμενο, έναν τόπο ακόμη και μια λέξη. Ένας αρχηγός φυλής για παράδειγμα μπορεί να θεωρούνταν τόσο ιερός ώστε κανείς δεν επιτρεπόταν να τον αγγίξει. Σε άλλες περιπτώσεις απαγορευόταν να ειπωθεί το όνομα ενός νεκρού ή να πλησιάσει κάποιος έναν χώρο που θεωρούνταν ιερός.

Αν κάποιος παραβίαζε ένα ταμπού, το θέμα δεν σταματούσε σε ένα απλό κοινωνικό λάθος. Οι άνθρωποι πίστευαν ότι μπορούσε να φέρει κακοτυχία, ασθένεια ή ακόμη και θεϊκή τιμωρία. Έτσι δημιουργήθηκαν αυστηροί κανόνες που επηρέαζαν τη ζωή μιας κοινότητας. Τα ταμπού λειτουργούσαν σαν άγραφοι νόμοι που όριζαν τι επιτρέπεται και τι όχι.

Πολλές τέτοιες απαγορεύσεις συνδέονταν με πράγματα της καθημερινής ζωής. Υπήρχαν κανόνες γύρω από το φαγητό, το κυνήγι, τη σεξουαλική συμπεριφορά αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονταν οι νεκροί. Σε ορισμένες κοινωνίες ακόμη και η γέννηση διδύμων θεωρούνταν κακό σημάδι και συνοδευόταν από ιδιαίτερους περιορισμούς.

Η έννοια του ταμπού απασχόλησε έντονα και την επιστημονική σκέψη

Ο ψυχαναλυτής Ζίγκμουντ Φρόιντ ασχολήθηκε με το θέμα στο έργο Τοτέμ και Ταμπού. Υποστήριξε ότι ορισμένες απαγορεύσεις εμφανίζονται σχεδόν παντού και συνδέονται με τον ίδιο τον σχηματισμό της ανθρώπινης κοινωνίας. Ανάμεσα στα παραδείγματα που ανέφερε ξεχωρίζουν η απαγόρευση της αιμομιξίας και η απαγόρευση της δολοφονίας του πατέρα.

Παρόμοιες ιδέες εμφανίζονται συχνά και στη μυθολογία. Στην ελληνική μυθολογία υπάρχουν πολλές ιστορίες όπου κάποιος τιμωρείται επειδή παραβίασε μια τέτοια απαγόρευση. Ένα γνωστό παράδειγμα είναι ο Ορφέας. Κατέβηκε στον Άδη για να φέρει πίσω την αγαπημένη του Ευρυδίκη. Οι θεοί του επέτρεψαν να την οδηγήσει στον κόσμο των ζωντανών με έναν όρο, να μη γυρίσει να την κοιτάξει. Όταν τελικά γύρισε το κεφάλι του, η απαγόρευση έσπασε και η Ευρυδίκη χάθηκε για πάντα.

Παρόμοια μοτίβα εμφανίζονται και στις μεγάλες θρησκείες. Στη βιβλική ιστορία του Αδάμ και της Εύας στο κέντρο βρίσκεται επίσης μια απαγόρευση. Ο Θεός τους ζητά να μη φάνε από το δέντρο της γνώσης. Όταν παραβαίνουν αυτή την εντολή, εκδιώκονται από τον Παράδεισο. Η ιστορία αυτή θεωρείται από τα πιο γνωστά παραδείγματα ταμπού μέσα στη θρησκευτική παράδοση.

Με το πέρασμα του χρόνου η λέξη άρχισε να χρησιμοποιείται με πιο γενική σημασία

Σήμερα μιλάμε για ταμπού όταν μια κοινωνία αποφεύγει να συζητήσει ένα θέμα ή το θεωρεί απαγορευμένο. Μπορεί να αφορά την πολιτική, τη θρησκεία, το σεξ ή προκαταλήψεις που κάνουν τους ανθρώπους να αποφεύγουν ορισμένες συζητήσεις.

Στις κοινωνικές επιστήμες ο όρος περιγράφει ισχυρές απαγορεύσεις που στηρίζονται σε ηθικούς κανόνες, σε θρησκευτικές πεποιθήσεις ή σε πολιτισμικές παραδόσεις. Μέσα από αυτά τα όρια μια ομάδα ανθρώπων διατηρεί την ταυτότητά της και ξεχωρίζει από άλλες κοινότητες. Έτσι ενισχύεται και το αίσθημα ότι τα μέλη μιας κοινωνίας ανήκουν σε κάτι κοινό.

Τα ταμπού όμως δεν μένουν ίδια για πάντα. Πράγματα που παλιότερα θεωρούνταν αυστηρά απαγορευμένα σήμερα συζητιούνται πιο ανοιχτά. Από την άλλη πλευρά εμφανίζονται νέοι κοινωνικοί κανόνες που δημιουργούν καινούργια ταμπού. Σε πολλές σύγχρονες κοινωνίες για παράδειγμα θεωρείται πλέον απαράδεκτος ο ρατσισμός, ο σεξισμός ή η δημόσια προσβολή άλλων ομάδων ανθρώπων.

Έτσι η λέξη ταμπού δεν περιγράφει απλώς μια απαγόρευση. Με έναν τρόπο καθρεφτίζει την ίδια την κοινωνία. Δείχνει τι φοβούνται οι άνθρωποι, τι αντιμετωπίζουν ως ιερό και ποια όρια βάζουν στη συμπεριφορά τους.