Το Αρχαίο Ελληνικό άγαλμα που είχε πρησμένα αυτιά και μάτια γεμάτα αίμα. Γιατί έγινε αυτό;

Δεν στέκεται όρθιος, δεν θριαμβεύει, δεν κρατά στεφάνι. Κάθεται. Πληγωμένος, εξαντλημένος, μόνος. Το άγαλμα του Καθιστού Πυγμάχου – γνωστό και ως Boxer at Rest ή Terme Boxer – είναι το πιο ωμό και ανθρώπινο γλυπτό της αρχαιότητας. Πρησμένα αυτιά, ματωμένο πρόσωπο, βλέμμα χαμένο. Είναι το σώμα της νίκης, αλλά και ο πόνος της.

Φτιαγμένο από μπρούντζο, κάπου ανάμεσα στο 330 και 50 π.Χ., το άγαλμα ανήκει στην ελληνιστική εποχή. Ανακαλύφθηκε το 1885 στη Ρώμη, στις Θέρμες του Κωνσταντίνου, θαμμένο προσεκτικά. Όμως είναι ελληνικό: δεν είναι ρωμαϊκό αντίγραφο, αλλά αυθεντικό ελληνικό έργο, που απεικονίζει έναν αθλητή μετά τον αγώνα, και όχι τη στιγμή της δόξας. Κάθεται γυμνός, φορώντας μόνο τους ιμάντες στα χέρια – τα himantes των πυγμάχων.

Το πρόσωπό του σοκάρει. Η μύτη του σπασμένη, το δεξί του μάτι πρησμένο, τα αυτιά του χτυπημένα από τόσα χτυπήματα που έχουν φουσκώσει – το λεγόμενο “cauliflower ear”. Τα τραύματα και οι σταγόνες αίματος αποτυπώνονται με κόκκινες χάλκινες λεπτομέρειες. Οι πληγές είναι αληθινές. Ο δημιουργός δεν ήθελε να τιμήσει την τελειότητα αλλά να δείξει την αλήθεια του επαγγελματία αθλητή. Αυτή είναι η πιο ρεαλιστική απεικόνιση ανθρώπινου πόνου σε ελληνική τέχνη.

Κάποιοι ερευνητές πρότειναν ότι το άγαλμα μπορεί να μην απεικονίζει τυχαίο πυγμάχο. Ορισμένοι βλέπουν στο πρόσωπό του τον μυθικό Άμυκο, βασιλιά των Βεβρύκων, που νικήθηκε από τον Πολυδεύκη, ενώ άλλοι τον συνδέουν με τον ιστορικό Θεόγενη, θρύλο της πυγμαχίας. Όμως, άλλοι επιμένουν πως δεν πρόκειται για πορτρέτο. Είναι ένας “γενικός” ήρωας: ο κουρασμένος, χτυπημένος, παραιτημένος άνθρωπος που σήκωσε για άλλη μια φορά τα χέρια του και πάλεψε.

Το άγαλμα είναι φτιαγμένο από οκτώ κομμάτια μπρούντζου, με την τεχνική του “χαμένου κεριού” (lost-wax casting), και οι ενώσεις του είναι σχεδόν αόρατες. Οι λεπτομέρειες στο στόμα, στους ώμους, στο μηρό και στα ιμάντα έχουν επίχρυσες ή χάλκινες επεμβάσεις για να αποδοθεί το αίμα. Τα δάχτυλά του είναι φθαρμένα, ίσως από το άγγιγμα προσκυνητών. Ίσως το άγαλμα είχε αποκτήσει ιερή αξία και γι’ αυτό θάφτηκε με φροντίδα όταν εγκαταλείφθηκαν οι Θέρμες.

Το 2013, μεταφέρθηκε για λίγο στη Νέα Υόρκη και εκτέθηκε στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης. Οι Αμερικανοί κριτικοί μίλησαν για “έναν ελληνικό Γκόγια”, για “τον πιο συναισθηματικό αθλητή στην ιστορία της τέχνης”. Άλλοι, όπως ο Paul Gallico, προσπάθησαν να καταλάβουν από ποια πλευρά τον χτυπούσε ο αντίπαλος. Παρατήρησαν τα τραύματα στη δεξιά πλευρά και κατέληξαν ότι το άγαλμα δείχνει έναν νικημένο πυγμάχο που έχασε από έναν πιο γρήγορο δεξιόχειρα.

Ό,τι κι αν είναι, δεν είναι ιδεώδες. Δεν είναι ωραιοποιημένο. Είναι αληθινό. Ο Καθιστός Πυγμάχος είναι ο αθλητής που πολεμάει, ματώνει, δεν αναγνωρίζεται και κάθεται λίγο πριν σωριαστεί. Κοιτάει στο κενό, λες και περιμένει άλλη μια γροθιά. Ή ίσως, λίγη κατανόηση.