Το Ελληνόγλωσσο Ξενοδοχείο δεν ήταν ξενοδοχείο αλλά ελληνική μυστική επαναστατική οργάνωση

Το όνομα “Ελληνόγλωσσο Ξενοδοχείο” παραπλανεί. Δεν ήταν χώρος διαμονής, δεν είχε υποδοχή, δωμάτια ή επισκέπτες. Ήταν μυστική οργάνωση, μια συνωμοτική εταιρεία με εθνικό και επαναστατικό χαρακτήρα, που ιδρύθηκε το 1809 στο Παρίσι από τον Θεσσαλονικιό λόγιο και διπλωμάτη Γρηγόριο Ζαλύκη. Η ονομασία της, αινιγματική και σχεδόν θεατρική, είχε σκοπό να καλύπτει τον πραγματικό της ρόλο: την πνευματική και πολιτική αφύπνιση του ελληνικού στοιχείου, την προετοιμασία της εθνικής εξέγερσης και την επαφή με ευρωπαϊκούς φιλελληνικούς κύκλους. Η επιλογή του όρου “ξενοδοχείο” πιθανόν να συνδέεται είτε με τα καταλύματα όπου γίνονταν οι συναντήσεις είτε με την επιθυμία να καλυφθεί η δράση της πίσω από μια αθώα και συμβατική ορολογία.

Το κίνημα των μυστικών εταιρειών είχε εξαπλωθεί σε όλη την Ευρώπη την εποχή εκείνη, και το Ελληνόγλωσσο Ξενοδοχείο υπήρξε ο ελληνικός αντίκτυπος του ριζοσπαστικού αυτού πνεύματος. Είχε ως εμφανή σκοπό την ενίσχυση της ελληνικής παιδείας, την προστασία των απόδημων φοιτητών και την προώθηση της ελληνικής γλώσσας και του πολιτισμού. Στην πράξη όμως, ο αληθινός στόχος της ήταν η εθνική αφύπνιση και η συγκέντρωση δυνάμεων για έναν μελλοντικό αγώνα ενάντια στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Ο Γρηγόριος Ζαλύκης, ο ιδρυτής της οργάνωσης, είχε πλούσια μόρφωση και επαφές στον ευρωπαϊκό πνευματικό και διπλωματικό κόσμο. Έζησε στο Παρίσι, σπούδασε, έγραψε λεξικά, εργάστηκε ως γραμματέας φιλελλήνων ευγενών και απέκτησε κύρος. Ανάμεσα στους συμμάχους του, ξεχωρίζει ο Ωγκύστ ντε Σουαζέλ Γκουφιέ, Γάλλος διπλωμάτης και ένθερμος φιλέλληνας. Μαζί, σχεδίασαν τη συγκρότηση μιας εταιρείας που θα συνδύαζε ελληνική και ευρωπαϊκή πνευματικότητα με πολιτική δράση.

Ο Αθανάσιος Τσακάλωφ, ένας εκ των ιδρυτών της μετέπειτα Φιλικής Εταιρείας, μυήθηκε στο Ελληνόγλωσσο Ξενοδοχείο κατά την παραμονή του στο Παρίσι. Η συμμετοχή του, καθώς και η συνέχεια της δράσης του στα χρόνια που ακολούθησαν, δείχνει ξεκάθαρα πως το “Ξενοδοχείο” ήταν ο προάγγελος της Φιλικής Εταιρείας. Πολλά από τα τελετουργικά, τα σύμβολα και τις μεθόδους κατήχησης των μελών μεταφέρθηκαν στη Φιλική, ενώ η στρατηγική του Ζαλύκη ενέπνευσε τους νεότερους εταίρους.

Η δράση της οργάνωσης δεν περιορίστηκε μόνο στο Παρίσι. Μέσω δικτύων και επαφών με Έλληνες της διασποράς, ιδιαίτερα στις παραδουνάβιες ηγεμονίες και στη Ρωσία, οι ιδέες του Ελληνόγλωσσου Ξενοδοχείου διαδόθηκαν, συγκροτώντας έναν άτυπο μηχανισμό πολιτικής και στρατιωτικής προετοιμασίας. Αναφορές κάνουν λόγο για αποστολές όπλων προς την Ελλάδα, στρατολόγηση μαχητών και συνεργασία με γαλλικούς φιλελεύθερους κύκλους που ευνοούσαν τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Η οργάνωση είχε αυστηρή μυστικότητα. Οι μυημένοι έπαιρναν ειδικό δαχτυλίδι, με χαραγμένο το έμβλημα “Φ.Ε.Δ.Α.”, δηλαδή “Φιλίας Ελληνικής Δεσμός Άλυτος”, και έδιναν όρκο σιωπής. Τα μέλη διακρίνονταν σε “εσωτερικούς” και “εξωτερικούς”, ανάλογα με το αν ζούσαν στο Παρίσι ή απλώς περνούσαν από αυτό. Οργάνωση, δομή και εσωτερικός κώδικας έδειχναν σαφή επιρροή από τον τεκτονισμό, που εκείνη την εποχή αποτελούσε κοινό έδαφος για πολλές ευρωπαϊκές μυστικές εταιρείες.

Το τέλος της δράσης της οργάνωσης ήρθε με την πτώση του Ναπολέοντα και την επιστροφή των Βουρβόνων στη Γαλλία. Η “Ιερή Συμμαχία” εχθρευόταν κάθε μορφή επαναστατικής ή φιλελεύθερης κίνησης, και το Ελληνόγλωσσο Ξενοδοχείο βρέθηκε υπό παρακολούθηση. Ο Ζαλύκης αναγκάστηκε να φύγει στο Λονδίνο, ενώ πολλοί από τους υποστηρικτές του διέκοψαν την ενεργή συμμετοχή τους. Ωστόσο, ο Τσακάλωφ, μαζί με τους Σκουφά, Ξάνθο και Αναγνωστόπουλο, μετέφεραν τη φλόγα στην Οδησσό, ιδρύοντας τη Φιλική Εταιρεία με βασικό πρότυπο το Ελληνόγλωσσο Ξενοδοχείο.

Το “Ξενοδοχείο” δεν ήταν απλώς ένας προθάλαμος της Φιλικής. Ήταν ένα πείραμα. Μια τολμηρή προσπάθεια να γεννηθεί μια επανάσταση από το εξωτερικό, με τα όπλα του πνεύματος, της δικτύωσης, της μυστικότητας και της πίστης σε έναν εθνικό σκοπό. Αν και βραχύβιο, άφησε ισχυρό αποτύπωμα στην ιστορία της εθνικής αφύπνισης.