Το πιο παράξενο σημάδι της Ελληνικής Επανάστασης, οι πελαργοί
Με την Επανάσταση του 1821, τα πουλιά που για αιώνες φώλιαζαν στις στέγες έφυγαν. Οι πελαργοί χάθηκαν.
Μέχρι το 1821, ο πελαργός ήταν παντού. Φώλιαζε σε τζαμιά, σε καμπαναριά, σε αγροτόσπιτα και στάνες. Οι κάτοικοι της Στερεάς Ελλάδας, της Πελοποννήσου και της Θεσσαλίας τον θεωρούσαν καλοδεχούμενο σύντροφο της άνοιξης. Όταν όμως ξεκίνησε η Επανάσταση, τα πουλιά εξαφανίστηκαν. Και δεν γύρισαν. Ούτε μετά την Ανεξαρτησία, ούτε καν στις δεκαετίες που ακολούθησαν.
Ο Άγγλος πρόξενος Φρέντερικ Στρονγκ, που έζησε στην Ελλάδα μετά την απελευθέρωση, παρατήρησε ότι κανείς δεν έβλεπε πια πελαργούς στην Αττική και ότι «ο λαός λέει πως οι πελαργοί ήταν φίλοι των Τούρκων και έφυγαν μαζί τους». Ήταν κάτι περισσότερο από απουσία: ήταν προμήνυμα, ήταν σημάδι. Στις αγροτικές περιοχές, οι μεγαλύτεροι έλεγαν στα παιδιά ότι «δεν θα ξανάρθουν, γιατί ανήκαν στον παλιό κόσμο».
Η σχέση του πελαργού με τον οθωμανικό πολιτισμό δεν ήταν τυχαία. Τα μεγάλα πουλιά συνήθιζαν να χτίζουν τις φωλιές τους πάνω σε μιναρέδες, τζαμιά και χαμηλά σπιτάκια με φούρνους. Όταν τα κτίρια καταστράφηκαν στον πόλεμο ή εγκαταλείφθηκαν, οι φωλιές χάθηκαν. Η ηχορύπανση, η μυρωδιά από τον καπνό και τις μάχες, οι μετακινήσεις των πληθυσμών και η έλλειψη ησυχίας διέλυσαν τις διαδρομές τους.
Αλλά ο λαός δεν το εξηγούσε έτσι. Έβλεπε τα πουλιά να φεύγουν και τους Τούρκους να φεύγουν. Και τα συνέδεε. Οι παλιοί ταύτιζαν τον πελαργό με τη δύναμη που έφευγε, με την τάξη που χανόταν. Η λαϊκή μνήμη διατήρησε αυτό το συμβολικό γεγονός πιο έντονα από χίλια διατάγματα και συνθήκες. Οι πελαργοί έγιναν το πιο ήσυχο, ανεπαίσθητο αλλά και πιο ισχυρό μήνυμα ότι ο κόσμος γύρω τους άλλαζε.
Ακόμα και στα χωριά που η ζωή άλλαξε ελάχιστα, οι γέροι έλεγαν στα παιδιά πως κάποτε, κάθε Άνοιξη, ο πελαργός έφερνε την ελπίδα. Μετά τον πόλεμο, δεν ήρθε ξανά. Μόνο πολύ αργότερα, όταν το κράτος πια σταθεροποιήθηκε και οι πεδιάδες ησύχασαν, άρχισαν να φαίνονται ξανά μεμονωμένα ζευγάρια. Αλλά ποτέ δεν ξαναέγινε όπως πριν.
Ίσως είναι από τις πιο σιωπηλές αλλαγές που έφερε η Επανάσταση: μια εποχή τελείωσε, και ο πελαργός, χωρίς να ρωτήσει κανέναν, πέταξε μακριά μαζί της.
Γρηγόρης Κεντητός
Γράφω για πράγματα που με συναρπάζουν, αλλά φροντίζω πάντα να τα ερευνώ σαν να τα μελετούσα για πρώτη φορά. Αναζητώ τη σύνδεση ανάμεσα στο χθες και το σήμερα, το ανθρώπινο μέσα στο ακαδημαϊκό, και τη γνώση που μπορεί να μεταφερθεί με τρόπο απλό, ακριβή και ζωντανό. Είτε πρόκειται για έναν αρχαίο πόλεμο είτε για ένα φαινόμενο της εποχής μας, στηρίζομαι πάντα σε πρωτογενές υλικό, πραγματικές πηγές και σοβαρή τεκμηρίωση. Θέλω κάθε κείμενο να αξίζει τον χρόνο του αναγνώστη — και τον δικό μου.
για άμεση κι έγκυρη ενημέρωση.
