Το πιο παρεξηγημένο μνημείο της Ελλάδας: Κανείς δεν ξέρει τι ήταν στ’ αλήθεια η Ροτόντα

Στέκεται στη Θεσσαλονίκη από τον 4ο αιώνα μ.Χ., με τη σιωπή ενός γίγαντα που έχει ζήσει περισσότερες ζωές απ’ όσες επιτρέπονται σε ένα μνημείο. Η Ροτόντα δεν είναι απλώς ένα κυκλικό οικοδόμημα. Είναι ένα άλυτο αίνιγμα. Οι θεωρίες για τη δημιουργία της ξεκινούν από ναό του Δία, περνούν σε μαυσωλείο του Γαλέριου και καταλήγουν σε θρόνο του ίδιου. Κανείς, ούτε τότε ούτε σήμερα, δεν ξέρει με σιγουριά γιατί χτίστηκε.

Αν και φτιάχτηκε από έναν Ρωμαίο αυτοκράτορα, η πρώτη της θρησκευτική χρήση ήταν χριστιανική. Στα τέλη του 4ου αιώνα μετατράπηκε σε εκκλησία, με επιβλητικές τοιχογραφίες και ψηφιδωτά που έκαναν τους επισκέπτες να σηκώνουν το βλέμμα ψηλά. Ήταν ο ναός των Ασωμάτων Δυνάμεων, των αγγέλων, των αοράτων φρουρών του ουρανού. Οι μορφές τους ακόμη σώζονται στον θόλο. Κοιτούν σιωπηλοί, όπως και το κτήριο που τους φιλοξενεί.

Το 1590, οι Οθωμανοί την μετέτρεψαν σε τέμενος. Σήκωσαν έναν μιναρέ δίπλα της και ξέπλυναν τα ίχνη των χριστιανών. Ή τουλάχιστον έτσι νόμιζαν. Η Ροτόντα είχε ήδη προλάβει να γίνει κάτι άλλο. Δεν ήταν μόνο εκκλησία. Δεν ήταν μόνο τζαμί. Δεν ήταν ούτε ο θρόνος του Γαλέριου, ούτε ναός του Δία. Ήταν όλα μαζί. Κι ακόμη περισσότερα.

Ο εσωτερικός της διάκοσμος, με τα γεωμετρικά σχήματα και τα πουλιά που πετούν μέσα σε χρυσά φόντα, είναι μοναδικός. Δεν υπάρχει άλλος τέτοιος θόλος στον χριστιανικό κόσμο. Τα πρόσωπα των αγίων της, με έκφραση σχεδόν ελληνιστική, δεν μοιάζουν με τίποτα που να έχει επιβιώσει από εκείνη την εποχή. Ένας σταυροφόρος Χριστός, τέσσερις άγγελοι και οικοδομήματα από ψηφίδες που δεν περιγράφουν τόπο, αλλά μια ιδέα.

Μετά το 1912, όταν η Θεσσαλονίκη πέρασε στα ελληνικά χέρια, η Ροτόντα έγινε εκ νέου χριστιανικός ναός, αφιερωμένος στον Άγιο Γεώργιο. Το όνομά της άλλαξε. Η ταυτότητά της, όμως, όχι. Έμεινε παρεξηγημένη. Ένα μνημείο που ποτέ δεν κατάφερε κανείς να το ερμηνεύσει απόλυτα. Που δεν είχε ποτέ μία και μόνη ιδιότητα, ούτε μία και μόνη θρησκεία. Μόνο μορφές, σχήματα και σιωπή.

Από την αρχή της ιστορίας της μέχρι σήμερα, η Ροτόντα δεν ήταν ποτέ απλώς ένα κτήριο. Ήταν μυστήριο. Και παρέμεινε έτσι.