Το σχολείο που έφτιαξαν στην ερειπωμένη Αθήνα Αμερικανοί ιεραπόστολοι

Η αρχή της Σχολής Χιλλ μέσα στα χαλάσματα της Αθήνας

Η πιο δυνατή λεπτομέρεια δεν είναι πως η Σχολή Χιλλ άνοιξε το 1831. Είναι το πού ξεκίνησε. Όταν ο Τζον Χένρι Χιλ και η Φάννυ Φράνσις Μάλιγκαν Χιλ έφτασαν στην Αθήνα, η πόλη ήταν ακόμη σχεδόν ρημαγμένη από τον πόλεμο. Το πρώτο σχολείο τους για κορίτσια δεν στεγάστηκε σε κανονικό σχολικό κτίριο. Άρχισε μέσα στο ίδιο τους το σπίτι, σε έναν χαμηλό χώρο που οι πηγές τον περιγράφουν σαν ένα σχεδόν άθλιο υπόγειο, ανάμεσα στα ερείπια της παλιάς Αθήνας. Από εκεί ξεκίνησαν με 20 παιδιά και μέσα σε δύο μήνες είχαν ήδη φτάσει τα 167.

Αυτό και μόνο λέει πολλά για την εποχή. Η Αθήνα δεν ήταν ακόμη πρωτεύουσα. Οι μιναρέδες είχαν σωπάσει μόλις πρόσφατα και το νέο κράτος δεν είχε προλάβει να τακτοποιήσει ούτε τα στοιχειώδη. Κι όμως, μέσα σε τέτοια αναστάτωση, ένα αμερικανικό ζευγάρι άνοιξε το πρώτο σχολείο που έδωσε σταθερή θέση στα κορίτσια και στα πολύ μικρά παιδιά. Συνήθως όταν σκεφτόμαστε εκείνα τα χρόνια βλέπουμε μόνο ερείπια και φτώχεια. Η ιστορία της Χιλλ φανερώνει και κάτι ακόμη. Μια πόλη που διψούσε να μάθει.

Υπάρχει και μια λεπτομέρεια που σχεδόν δεν ακούγεται ποτέ. Πριν περάσει στο γνωστό της σημείο στην Πλάκα, το σχολείο στεγάστηκε πρώτα σε έναν τουρκικό πύργο κοντά στον Πύργο των Ανέμων. Μόνο αργότερα μεταφέρθηκε στη γωνία Νικοδήμου και Θουκυδίδου, εκεί όπου χτίστηκε νέο κτίριο ειδικά για τις ανάγκες του. Για την Αθήνα του 1830 αυτό ήταν σχεδόν αδιανόητο. Δεν μιλάμε απλώς για μια τάξη, αλλά για ένα εκπαιδευτήριο που από πολύ νωρίς στήθηκε με σχέδιο.

Ακόμη πιο παράξενο είναι πως δεν έφτιαξαν μόνο σχολείο θηλέων. Έστησαν μαζί κι ένα μικρό σύστημα που έλειπε εντελώς από τη χώρα. Υπήρχε σχολείο για κορίτσια, σχολείο για φτωχά αγόρια, τμήμα για μικρά παιδιά και χώρος όπου νέες γυναίκες μάθαιναν να γίνουν δασκάλες. Με άλλα λόγια, η Σχολή Χιλλ δεν εκπαίδευε μόνο μαθήτριες. Έβγαζε και τις γυναίκες που αργότερα θα άνοιγαν άλλα σχολεία στην επαρχία. Γι’ αυτό και μια επίσημη αθηναϊκή πηγή του 1859 έγραφε πως από εκείνο το πρώτο σχολείο είχαν ξεφυτρώσει τα παρακλάδια πολλών άλλων σχολείων θηλέων στην Ελλάδα.

Το πρώτο νηπιαγωγείο και η μεγάλη δοκιμασία

Το 1835 άρχισε να λειτουργεί εκεί και το πρώτο νηπιαγωγείο στην Ελλάδα. Σήμερα η λέξη ακούγεται απλή. Τότε ήταν σχεδόν ανατροπή. Η ιδέα ότι παιδιά τεσσάρων και πέντε ετών χρειάζονταν οργανωμένη προσχολική αγωγή δεν ήταν αυτονόητη ούτε στη Δύση, πόσο μάλλον στην Αθήνα που ακόμη κουβαλούσε τις πληγές της. Το σχολείο των Χιλ άνοιξε αυτόν τον δρόμο πολύ πριν η προσχολική εκπαίδευση γίνει συνηθισμένο κομμάτι της ζωής στην Ελλάδα.

Η ιστορία του όμως δεν κύλησε καθόλου ήρεμα. Όσο δυνάμωνε η φήμη του, τόσο μεγάλωναν και οι υποψίες. Το 1842 ξέσπασε μεγάλη εκστρατεία εναντίον του, με κατηγορίες ότι πίσω από τη διδασκαλία κρυβόταν προσπάθεια προτεσταντικού προσηλυτισμού. Η επίθεση πήρε δημόσια μορφή μέσα από τον Τύπο και χτύπησε τη σχολή τη στιγμή που είχε ήδη αποκτήσει κύρος. Έγινε έρευνα από τις αρχές και οι κατηγορίες δεν επιβεβαιώθηκαν, όμως το πλήγμα ήταν αρκετό για να κλείσει το σχολείο ως το τέλος της χρονιάς. Όταν ξανάνοιξε, κράτησε μόνο τα τμήματα που θεωρούνταν πιο χρήσιμα και πιο ανθεκτικά, το νηπιαγωγείο, το δημοτικό θηλέων και τη βιοτεχνική κατάρτιση για φτωχά κορίτσια.

Εκεί φαίνεται και κάτι πιο ανθρώπινο. Η Φάννυ Χιλ δεν ήταν απλώς η σύζυγος του ιδρυτή. Ήταν η ψυχή του σχολείου. Όταν ξέσπασε η κρίση, οι πηγές λένε πως όλη αυτή η περιπέτεια χτύπησε και την υγεία της. Παρ’ όλα αυτά, εκείνη ήταν που ξανασήκωσε το ίδρυμα και το κράτησε όρθιο για δεκαετίες. Το 1869 προχώρησε ακόμη περισσότερο και ίδρυσε το Ινστιτούτο Χιλ, ένα ιδιωτικό σχολείο θηλέων που έδειχνε πόσο είχε αλλάξει πια η ζήτηση για τη μόρφωση των κοριτσιών στην ελληνική κοινωνία.

Μια από τις πιο όμορφες άγνωστες ιστορίες της σχολής είναι η διαδρομή της Ελισάβετ Κονταξάκη. Ήρθε μικρή στην Αθήνα, έζησε για χρόνια μέσα στο σπίτι των Χιλ και μορφώθηκε κοντά τους. Δεν έμεινε μόνο μαθήτρια. Έγινε βοηθός και δασκάλα τους. Αργότερα βρέθηκε στην Κρήτη, κινήθηκε σε πολιτικούς κύκλους, συνδέθηκε με διπλωμάτες και δημιούργησε ένα σπάνιο λεύκωμα με ζωγραφιές ελληνικών μνημείων και αποξηραμένα φυτά, το περίφημο Classical Bouquet, που έφτασε ως το Σμιθσόνιαν στην Αμερική. Είναι από εκείνες τις πορείες που δείχνουν τι μπορούσε να αλλάξει στη ζωή μιας γυναίκας όταν έβρισκε εκπαίδευση σε μια εποχή όπου σχεδόν καμία άλλη δεν είχε αυτή την ευκαιρία.

Το ίδιο έντονο είναι και το αποτύπωμα που άφησε το σχολείο στις επόμενες γενιές μορφωμένων Ελληνίδων. Από εκεί πέρασαν η Καλλιόπη Κεχαγιά, που αργότερα ανέλαβε τη διεύθυνση και έγινε μια από τις σοβαρότερες μορφές της γυναικείας εκπαίδευσης, αλλά και η Αικατερίνη Λασκαρίδου, που έπαιξε μεγάλο ρόλο στη διάδοση του νηπιαγωγείου στην Ελλάδα. Η Χιλλ δεν έβγαλε μόνο καλές μαθήτριες. Έβγαλε γυναίκες που άνοιξαν ολόκληρα νέα κεφάλαια στην ελληνική παιδεία.

Υπάρχει και μια ακόμη λεπτομέρεια που δεν ταιριάζει με τη συνηθισμένη εικόνα του ξένου ιεραποστόλου που έμεινε στο περιθώριο. Ο Όθωνας όχι μόνο αναγνώρισε τη δουλειά τους, αλλά τους έδωσε και χρυσό μετάλλιο το 1836. Πολλά χρόνια αργότερα, το 1881, ο βασιλιάς Γεώργιος Α έστειλε επίσημη ευχαριστία για τα πενήντα χρόνια λειτουργίας της σχολής. Δηλαδή ένα ίδρυμα που κάποτε είχε βρεθεί στο στόχαστρο, κατέληξε να τιμάται από το ίδιο το κράτος σαν κομμάτι της ιστορίας του.

Το τέλος του Τζον Χιλ έχει κι αυτό μια λεπτομέρεια που μένει εύκολα στο μυαλό. Όταν πέθανε το 1882, η κηδεία του έγινε με δημόσια δαπάνη. Του είχε απονεμηθεί και παράσημο του Σωτήρος, αλλά δεν το δέχτηκε όσο ζούσε, επειδή κρατούσε την αμερικανική του υπηκοότητα. Δύο χρόνια μετά, όταν πέθανε και η Φάννυ, στην κηδεία της βρέθηκε ακόμη και ο Χαρίλαος Τρικούπης. Αυτό δεν το κερδίζει κανείς μόνο με ένα καλό σχολείο. Το κερδίζει όταν έχει προλάβει να αλλάξει την πόλη γύρω του.

Ίσως γι’ αυτό η Σχολή Χιλλ δεν είναι απλώς το παλαιότερο σχολείο που λειτουργεί ακόμη στην Ελλάδα. Είναι ένα από τα λίγα μέρη στην Αθήνα όπου μπορεί κανείς να πει πως η ιστορία της νεότερης πόλης δεν γράφτηκε μόνο από παλάτια, υπουργεία και στρατηγούς. Γράφτηκε και από μια τάξη κοριτσιών μέσα σε ένα υπόγειο, από μια δασκάλα που έμαθε να διαβάζει όταν αυτό φάνταζε παράξενο, από μια μαθήτρια που αργότερα βρέθηκε στα διπλωματικά σαλόνια της Κρήτης, κι από ένα σχολείο που ξεκίνησε μέσα στα χαλάσματα και έμεινε όρθιο σχεδόν διακόσια χρόνια.