Το ξεχασμένο τελετουργικό με το γαϊδουράκι για την Κυριακή των Βαΐων

Η Κυριακή των Βαΐων στέκει ως μία από τις πιο φωτεινές και συνάμα συγκινητικές στιγμές της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Είναι η ημέρα όπου τιμάται η θριαμβευτική είσοδος του Ιησού Χριστού στα Ιεροσόλυμα, λίγο πριν από το εκούσιο Πάθος Του. Την ημέρα εκείνη, ο λαός Τον υποδέχθηκε με βάια φοινίκων, ψάλλοντας το «Ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις». Μαζί με τη λαμπρότητα της Θείας Λειτουργίας, υπήρξε κάποτε και ένα ταπεινό αλλά βαθιά συμβολικό τελετουργικό: το πέρασμα του ιερέα ή ακόμη και του επισκόπου πάνω σε γαϊδουράκι, αναπαριστώντας τη σκηνή της εισόδου του Κυρίου.

Το έθιμο αυτό ξεκίνησε στους Αγίους Τόπους, από τον 4ο κιόλας αιώνα. Εκεί, την ημέρα της Βαϊοφόρου, ο επίσκοπος ανέβαινε σε ένα ήρεμο και ταπεινό ζώο – σε ένα πώλο όνου – και ακολουθούμενος από πομπή κληρικών και πιστών, περνούσε από το Όρος των Ελαιών για να εισέλθει στα Ιεροσόλυμα. Ήταν μια αναπαράσταση που δεν στόχευε σε εντυπωσιασμό, αλλά σε ταπεινή μίμηση της κίνησης του Κυρίου, μεταφέροντας σε όσους παρίσταντο την ελπίδα, την προφητεία και τη μακαρία αναμονή του Πάθους και της Αναστάσεως.

Κατά τους βυζαντινούς χρόνους, το τελετουργικό αυτό πήρε βασιλική μεγαλοπρέπεια. Ο ίδιος ο αυτοκράτορας, κρατώντας εικόνα του Χριστού, ηγείτο της πομπής από τα ανάκτορα προς την Αγία Σοφία, ενώ ο λαμπαδάριος έψαλλε ύμνους της ημέρας. Ήταν μια πράξη δημόσιας ομολογίας πίστεως, μια έμπρακτη συμμετοχή στο θεμέλιο της Εκκλησίας: το «εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου».

Το έθιμο αυτό πέρασε και στη Ρωσία, όπου οι Τσάροι συμμετείχαν στην πομπή κρατώντας βάια, μιμούμενοι την πνευματική ταπείνωση του Κυρίου. Σε κάποιες Δυτικές Εκκλησίες, ιδιαίτερα κατά τον Μεσαίωνα, υπήρξε η ιδιότυπη συνήθεια να κυκλοφορεί μέσα στον ναό ένα γαϊδουράκι με ομοίωμα του Ιησού, σε μια λιγότερο αυστηρή απόδοση του ίδιου συμβολισμού.

Στην Ορθόδοξη Ανατολή, όμως, με το πέρασμα του χρόνου, επικράτησε περισσότερο η εσωτερική αναπαράσταση. Οι ύμνοι της ημέρας, τα απολυτίκια, το κοντάκιο, η λιτή κατανυκτική διανομή των βαγιών μετά τη Θεία Λειτουργία, όλα αυτά κράτησαν ζωντανή τη μνήμη της Βαϊοφόρου.

Σήμερα, το γαϊδουράκι δεν υπάρχει πια στις τελετές μας. Ίσως γιατί ο πώλος όνου, ως όχημα ταπείνωσης και όχι επιδεικτικό μέσο, υπενθύμιζε έναν τρόπο βασιλείας που είναι ξένος προς τα εγκόσμια μέτρα. Υπενθύμιζε ότι ο Χριστός εισέρχεται στην καρδιά του κόσμου, όχι με άρματα, αλλά με πραότητα. Όχι με κράτος, αλλά με σταυρό.

Το ξεχασμένο αυτό τελετουργικό μάς προσκαλεί ακόμη και σήμερα, όχι σε εξωτερική αναπαράσταση, αλλά σε ουσιαστική μίμηση. Να γίνουμε κι εμείς πώλοι όνου, να σηκώσουμε ταπεινά τη Βασιλεία Του, ώστε να εισέλθει και πάλι στη ζωή μας με δόξα. Όχι της ύλης. Της Ανάστασης.