Το ξύλινο τραπέζι, η λιμνούλα με τα ψάρια και το πείραμα που άλλαξε για πάντα τη Φυσική

Ήταν 18 Οκτωβρίου του 1934 όταν κάτι φαινομενικά ασήμαντο άρχισε να ξεφεύγει από τον έλεγχο στο Ινστιτούτο Φυσικής της Ρώμης. Ο νεαρός Μπρούνο Ποντεκόρβο και ο Εντοάρντο Αμάλντι βομβάρδιζαν έναν κύλινδρο από ασήμι με νετρόνια, όταν παρατήρησαν κάτι παράλογο: το αποτέλεσμα του πειράματος άλλαζε… ανάλογα με το τραπέζι. Το ίδιο πείραμα είχε μεγαλύτερη ραδιενέργεια πάνω στο ξύλο απ’ ό,τι στο μάρμαρο.

Ο Ποντεκόρβο δέχτηκε έντονη επίθεση από τον καθηγητή του, Φράνκο Ραζέττι, ο οποίος θεώρησε πως φταίει η απειρία του φοιτητή. Τον απέβαλε από το εργαστήριο. Για μέρες ο νεαρός Ποντεκόρβο περιπλανιόταν στους διαδρόμους ντροπιασμένος, ώσπου τα ίδια “λάθη” επαναλήφθηκαν ακόμα κι όταν δεν ήταν εκεί. Τότε όλοι άρχισαν να αναρωτιούνται: μήπως τελικά δεν ήταν λάθος;

Τέσσερις μέρες μετά, στις 22 Οκτωβρίου, ο Ενρίκο Φέρμι σκέφτηκε κάτι που θα άλλαζε την ιστορία της επιστήμης. Τοποθέτησε μια πλάκα από παραφίνη ανάμεσα στην πηγή των νετρονίων και το ασήμι. Και τότε… το Γκάιγκερ τρελάθηκε. Το μηχάνημα άρχισε να σφυρίζει σαν πολυβόλο. Η ραδιενέργεια ήταν ασύλληπτη. Όλοι έτρεξαν να δουν τι συνέβαινε, νομίζοντας πως χάλασε το όργανο.

Δεν είχε χαλάσει τίποτα.

Ο Φέρμι, ψύχραιμος, τους ανακοίνωσε ότι πρέπει να πάνε για μεσημεριανό. Έμεινε μόνος. Όταν γύρισαν, δύο ώρες αργότερα, είχε καταλάβει τα πάντα. Το μυστικό βρισκόταν στο υδρογόνο. Η παραφίνη και το ξύλο έχουν πολλά άτομα υδρογόνου. Και το υδρογόνο έχει σχεδόν την ίδια μάζα με τα νετρόνια. Αυτό σημαίνει ότι όταν τα νετρόνια περνούν μέσα από παραφίνη ή ξύλο, επιβραδύνονται. Και όταν επιβραδύνονται, γίνονται πιο… αποτελεσματικά.

Ένας “αργός” νετρονίος έχει μεγαλύτερη πιθανότητα να απορροφηθεί από τον πυρήνα ενός ατόμου. Είναι σαν μπάλα μπιλιάρδου: αν πάει πολύ γρήγορα, απλώς χτυπά και φεύγει. Αν πάει πιο αργά, μπορεί να “κολλήσει”. Έτσι εξηγούνταν και το παράδοξο με το τραπέζι: το ξύλο είχε υδρογόνο, το μάρμαρο όχι. Το ξύλινο τραπέζι επιβράδυνε τα νετρόνια και τα έκανε πιο επικίνδυνα.

Αλλά δεν σταμάτησαν εκεί. Για να το επιβεβαιώσουν, χρειάζονταν ένα υλικό με ακόμα περισσότερα άτομα υδρογόνου. Δεν έψαξαν πολύ. Στην αυλή του Ινστιτούτου υπήρχε μια μικρή δεξαμενή με ψάρια. Έβαλαν εκεί την πηγή των νετρονίων και το δείγμα από ασήμι. Το Γκάιγκερ άρχισε πάλι να τρελαίνεται. Το πείραμα ήταν θριαμβευτικό. Η θεωρία επιβεβαιώθηκε.

Η Ιστορία δεν λέει αν τα χρυσόψαρα επιβίωσαν από το ξαφνικό ντους ραδιενέργειας. Αλλά το σίγουρο είναι ότι εκείνη τη μέρα γεννήθηκε μια νέα εποχή. Η ιδέα των “αργών νετρονίων” άνοιξε τον δρόμο για την ελεγχόμενη πυρηνική σχάση, τους αντιδραστήρες, τη χρήση ραδιοϊσοτόπων στην ιατρική και, ναι, για τη μετέπειτα ανάπτυξη των ατομικών όπλων.

Κι όλα αυτά, από ένα… τραπέζι.