Τον είπαν προδότη, αλλά αυτός έγραψε την πρώτη ιστορία της Φιλικής Εταιρείας και έσωσε τη μνήμη της

Δεν ήταν ούτε πολεμιστής με γιαταγάνι, ούτε στρατηγός με στολή. Κι όμως, ο Ιωάννης Φιλήμων ήταν εκεί. Μέσα στην Επανάσταση, στο πλευρό του Δημητρίου Υψηλάντη, να γράφει, να παρατηρεί, να μεταφέρει κρυφές πληροφορίες. Όταν ο Κολοκοτρώνης έστηνε παγίδα στον Δράμαλη, αυτός κατέγραφε τη στιγμή που η Ιστορία άλλαζε χέρια. Δεν κράτησε όπλο. Κράτησε πένα.

Ήρθε στην επαναστατημένη Ελλάδα από την Κωνσταντινούπολη. Είχε ήδη εκπαιδευτεί στην τυπογραφία και γνώριζε την τουρκική. Δεν ήταν τυχαίος. Είχε περάσει παιδί από το σπίτι των Υψηλάντηδων, είχε μορφωθεί και μελετήσει δίπλα τους. Όταν έφτασε στην Πελοπόννησο το 1821, έγινε γραμματέας του Δημητρίου Υψηλάντη και έζησε κάθε σκιά και φλόγα της Επανάστασης από την πρώτη γραμμή.

Σώθηκε από τύφο. Γλίτωσε τις μάχες του Άργους για μια ανάσα. Μα δεν σταμάτησε. Αντέγραφε το πρώτο Σύνταγμα της Ελλάδας. Μετέφερε στρατιωτικά νέα. Συμμετείχε στις διαβουλεύσεις. Έζησε τις μάχες στα Δερβενάκια. Μετά το 1825, ήταν ήδη κομμάτι της πολιτικής γραφειοκρατίας του Αγώνα. Αθόρυβα, αλλά παντού.

Το 1834, σε έναν ελεύθερο αλλά ασταθή εθνικό βηματισμό, εξέδωσε το Δοκίμιον ιστορικόν περί της Φιλικής Εταιρίας. Πρώτος. Πριν καν υπάρξει επίσημη ιστοριογραφία. Μίλησε για τα ονόματα, τις πράξεις, τους κώδικες, τα λάθη. Για πρώτη φορά κάποιος είπε δημόσια πως η Επανάσταση δεν ξεκίνησε απλώς με καμπάνες και μπαρουτοκαπνισμένες επαρχίες, αλλά με συνωμοσίες, πίστη και οργανωμένο σχέδιο.

Εκείνη την εποχή, τα λόγια του ενόχλησαν. Είχε τολμήσει να γράψει πως ο Εμμανουήλ Ξάνθος σπατάλησε χρήματα της Φιλικής Εταιρείας και ίσως ευθύνεται για τον θάνατο του Σκουφά. Χρόνια μετά, αφού διάβασε την απολογία του Ξάνθου, δεν δίστασε να γράψει νέο άρθρο – μια δημόσια αποκατάσταση, με την ίδια πένα που τον είχε κατηγορήσει. Το έγραψε στον Αιώνα, την εφημερίδα που εξέδιδε από το 1838 και για δεκαπέντε χρόνια.

Μα όταν η χώρα βρισκόταν στον σπαραγμό ανάμεσα σε φιλοκαποδιστριακούς και αντικαποδιστριακούς, ο Φιλήμων βρέθηκε στο μάτι του κυκλώνα. Αρνήθηκε να εκδώσει αντικυβερνητική εφημερίδα. Του πρότειναν να στρατευθεί πολιτικά και να χτυπήσει τον Καποδίστρια. Δεν το έκανε. Αντίθετα, ζήτησε την έκδοση μιας εφημερίδας υπέρ της εθνικής ενότητας: Ο Ειρηνικός.

Το πλήρωσε. Οι παλιοί του σύμμαχοι τον είπαν προδότη. Ο Δεληγιάννης τον κατηγόρησε ότι πρόδωσε τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη. Κι όμως, όλα έδειχναν πως ο Φιλήμων ήθελε να κρατήσει την Ελλάδα ενωμένη, όχι χωρισμένη σε φατρίες. Προτίμησε να γράψει ιστορία, όχι να μπει στην ιστορία ως πολέμαρχος.

Κι όταν πια η ζωή του έφτανε στο τέλος της, παράλυτος από επαναλαμβανόμενα εγκεφαλικά, οι εφημερίδες έγραψαν απλώς «πέθανε ο Ιωάννης Φιλήμων». Του απέδωσαν τιμές ταγματάρχου της Φάλαγγος. Μα αυτός δεν ήθελε παράδεισο ή παράσημα. Είχε αφήσει κάτι άλλο: ένα σώμα ιστορίας που έσωσε τη μνήμη μιας οργάνωσης που τότε ακόμα κάποιοι δεν ήξεραν αν υπήρξε στ’ αλήθεια.

Ο Φιλήμων δεν ήταν εύκολος άνθρωπος. Μα ήταν ο πρώτος που προσπάθησε να δει την Επανάσταση με μάτια κρύα, αληθινά. Όχι για να την μειώσει, αλλά για να μην την ξεχάσουμε ποτέ.