Αλλαγή ώρας : Όταν ο Benjamin Franklin πρότεινε να ξυπάμε νωρίτερα

Την άνοιξη του 1784 στο Παρίσι, ο Benjamin Franklin πετάγεται από τον ύπνο του στις 6 το πρωί από έναν θόρυβο και μένει ακίνητος. Το δωμάτιο είναι λουσμένο στο φως. Για μια στιγμή του περνάει από το μυαλό ότι κάποιος άναψε σωρηδόν καινούριες λάμπες, γιατί το προηγούμενο βράδυ είχε δει παρουσίαση μιας νέας λάμπας λαδιού. Μετά γυρίζει προς το παράθυρο και το βλέπει καθαρά. Είναι απλώς ο ήλιος.

Ο Franklin δεν ήταν περαστικός. Ήταν ο Αμερικανός εκπρόσωπος στη Γαλλία και έμενε στο Passy. Εκείνη την εποχή ήταν ήδη μεγάλος και καταπονημένος, με πόνους που συχνά τον κρατούσαν μέσα. Παρ’ όλα αυτά, του άρεσε να παίζει σκάκι ως αργά και να κοιμάται μέχρι το μεσημέρι, όπως έκαναν και πολλοί Παριζιάνοι τότε.

Το κείμενο του 1784 και η πραγματική του πρόταση

Και μετά έρχεται το σημείο που μπερδεύει τον κόσμο μέχρι σήμερα. Ο Franklin γράφει ένα κείμενο που δημοσιεύεται στη γαλλική εφημερίδα Journal de Paris στις 26 Απριλίου 1784. Λέγεται An Economical Project. Μόνο που μέσα δεν ζητά να αλλάξουν τα ρολόγια. Προτείνει κάτι πιο πλάγιο. Να αλλάξουν οι άνθρωποι.

Η ιδέα του, όπως τη στήνει, είναι να μην πετάς τη μέρα και ύστερα να πληρώνεις τη νύχτα. Ξεκινά να κάνει υπολογισμούς σαν να κρατάει σημειώσεις για λογαριασμό, όχι σαν να γράφει κανονική πολιτική πρόταση. Μιλά για 100.000 οικογένειες στο Παρίσι, για 183 νύχτες από 20 Μαρτίου μέχρι 20 Σεπτεμβρίου, για ώρες που καίνε κεριά, για εκατομμύρια λίβρες από λίπος και κερί. Και στο τέλος βγάζει ένα νούμερο που μοιάζει σαν να βρήκε κρυμμένο θησαυρό. Αν ξυπνούσαν νωρίτερα, θα γλίτωναν μια περιουσία σε κεριά.

Εκεί είναι που γίνεται πραγματικά απολαυστικό. Το τραβάει λίγο ακόμα και αρχίζει να πετάει μέτρα, όχι με σοβαροφάνεια, αλλά σαν να πειράζει με ευγένεια μια πόλη που αγαπάει τον ύπνο. Προτείνει φόρο στα παράθυρα με παντζούρια που κρατούν το φως έξω. Θέλει φρουρούς στα μαγαζιά με κεριά, ώστε κανένα σπίτι να μη μπορεί να παίρνει πάνω από μια λίβρα την εβδομάδα. Θέλει να σταματούν οι άμαξες μετά τη δύση, εκτός αν πρόκειται για γιατρούς και μαίες. Και το καλύτερο απ’ όλα, να χτυπούν όλες οι καμπάνες με την ανατολή και, αν δεν πιάνει, να ρίχνουν κανονιές στους δρόμους για να σηκώνονται οι νυσταγμένοι.

Από εκεί γεννήθηκε ο μύθος ότι ο Franklin «εφηύρε» τη θερινή ώρα. Στην πραγματικότητα είχε γράψει μια σατιρική ιστορία για να πει κάτι απλό. Το φως είναι εκεί. Εμείς το κοιμόμαστε.

Η θερινή ώρα όπως τη ξέρουμε και πώς καθιερώθηκε

Η θερινή ώρα όπως τη ξέρουμε, με τα ρολόγια να πάνε μία ώρα μπροστά, εμφανίστηκε πολύ αργότερα. Στα τέλη του 19ου αιώνα, ο Νεοζηλανδός εντομολόγος George Hudson πρότεινε να μετακινούνται οι ώρες ώστε να υπάρχει περισσότερο φως το απόγευμα, επειδή ήθελε χρόνο να μαζεύει έντομα μετά τη δουλειά. Η δική του ιδέα ήταν μάλιστα πιο επιθετική, μέχρι και δύο ώρες.

Το 1907 στο Λονδίνο εμφανίζεται ο William Willett με το The Waste of Daylight. Καμία διάθεση για αστεία εδώ. Γράφει σαν άνθρωπος που βλέπει τα καλοκαιρινά πρωινά να χάνονται πίσω από κατεβασμένες κουρτίνες. Προσπαθεί να πείσει την κυβέρνηση, εισπράττει άρνηση, ξαναπροσπαθεί, και πεθαίνει το 1915 χωρίς να προλάβει να δει την ιδέα του να εφαρμόζεται.

Αυτό που τελικά έσπρωξε πολλές χώρες δεν ήταν η ιδέα της μεγάλης μέρας. Ήταν ο πόλεμος και το κάρβουνο. Η Γερμανία εφαρμόζει πρώτη τη θερινή ώρα στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ξεκινώντας στα τέλη Απριλίου 1916, για εξοικονόμηση ενέργειας. Λίγο μετά ακολουθεί και το Ηνωμένο Βασίλειο.

Στην Ελλάδα η πρώτη δοκιμή γίνεται το 1932, για λίγες εβδομάδες μέσα στο καλοκαίρι, και μετά το αφήνουν. Πολύ αργότερα, η επιστροφή έρχεται στη δεκαετία του 1970, όταν η Ευρώπη ψάχνει απαντήσεις μετά την ενεργειακή κρίση του 1973 και η Ελλάδα μπαίνει ξανά στο μέτρο το 1975.

Το παράδοξο είναι ότι η ίδια η υπόσχεση, η εξοικονόμηση ενέργειας, δεν βγαίνει πάντα τόσο μεγάλη όσο ακούγεται. Μια μεγάλη μετα ανάλυση που συγκέντρωσε 44 μελέτες βρήκε ότι η μέση μείωση στην κατανάλωση ηλεκτρικού ρεύματος είναι μικρή, γύρω στο 0,34% τις μέρες που ισχύει η θερινή ώρα. Υπάρχει όφελος, απλώς δεν είναι θαύμα.

Και κάπου εκεί μπλέκει η πολιτική. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε να σταματήσει το πήγαινε έλα των ρολογιών, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ψήφισε υπέρ, όμως τα κράτη δεν τα βρήκαν μεταξύ τους για το ποια ώρα θα κρατήσουν μόνιμα. Έτσι, στην πράξη συνεχίζουμε να αλλάζουμε ώρα, παρότι πολλοί είχαν την εντύπωση ότι αυτό θα είχε τελειώσει εδώ και χρόνια.

Οπότε, όταν ξανακούσεις ότι «ο Franklin έφερε τη θερινή ώρα», κράτα την πραγματική εικόνα. Ένας ηλικιωμένος διπλωμάτης στο Παρίσι, πονεμένος αλλά με χιούμορ, που κοιτάει το πρωινό φως και σκέφτεται πόσα κεριά καίει μια πόλη επειδή της αρέσει ο ύπνος. Δεν ήθελε να κουνήσει δείκτες. Ήθελε να κουνήσει συνήθειες, έστω και μόνο στα χαρτιά με καμπάνες και κανονιές.