Αν απαντήσει λάθος, πατήστε το κουμπί για ηλεκτροσόκ: Το πείραμα Μίλγκραμ

Το 1961, ένας άνδρας καθόταν σε ένα λιτό δωμάτιο, μπροστά του ένα περίεργο μηχάνημα με δεκάδες κουμπιά και ενδείξεις ηλεκτρικής τάσης. Απέναντί του, ένας άνθρωπος, ο “μαθητής”, δεμένος σε μια καρέκλα με ηλεκτρόδια στο σώμα του. Μια φωνή του έδινε οδηγίες: “Αν απαντήσει λάθος, πατήστε το κουμπί για να του δώσετε ηλεκτροσόκ.” Ο άνδρας δίστασε, κοίταξε γύρω του, αλλά η αυστηρή παρουσία του επιστήμονα, με τη λευκή ιατρική ρόμπα και την ήρεμη, επιτακτική φωνή, τον έκανε να υπακούσει. Πάτησε το κουμπί.

Οι κραυγές πόνου ακούστηκαν αμέσως. Ήταν αληθινές; Έπρεπε να σταματήσει; Ο επιστήμονας του είπε: “Το πείραμα πρέπει να συνεχιστεί.” Και εκείνος… συνέχισε.

Αυτό ήταν το περίφημο Πείραμα Υπακοής του Στάνλεϊ Μίλγκραμ, ένα από τα πιο σοκαριστικά και αποκαλυπτικά πειράματα της ψυχολογίας. Ένα πείραμα που αποκάλυψε πόσο εύκολα μπορεί ένας απλός άνθρωπος να μετατραπεί σε εκτελεστικό όργανο, όταν έχει μπροστά του μια αυθεντία που του λέει ότι “αυτό που κάνεις είναι σωστό”.

Η έμπνευση πίσω από το πείραμα

Ο Στάνλεϊ Μίλγκραμ, ένας φιλόδοξος νεαρός κοινωνικός ψυχολόγος, ήθελε να εξετάσει πόσο εύκολα μπορεί κάποιος να υπακούσει σε εντολές που συγκρούονται με την ηθική του. Εμπνεύστηκε από τις Δίκες της Νυρεμβέργης, όπου ναζί αξιωματούχοι και στρατιώτες ισχυρίζονταν ότι “απλώς ακολουθούσαν εντολές”. Ήθελε να απαντήσει σε μια απλή αλλά ανατριχιαστική ερώτηση:

Είναι δυνατόν “καλοί” άνθρωποι να κάνουν αποτρόπαιες πράξεις, απλά επειδή κάποιος τους είπε να το κάνουν;

Έτσι, στο υπόγειο του Πανεπιστημίου Γέιλ, έστησε ένα πείραμα που φαινόταν αθώο, αλλά έκρυβε μια σκοτεινή αλήθεια.

Πώς λειτουργούσε το πείραμα;

Οι συμμετέχοντες πίστευαν ότι έπαιρναν μέρος σε ένα πείραμα για τη μάθηση και τη μνήμη. Ένας από αυτούς, που στην πραγματικότητα ήταν ηθοποιός, θα έπαιζε τον ρόλο του “μαθητή”, ενώ ο πραγματικός συμμετέχων γινόταν ο “δάσκαλος”.

Ο “δάσκαλος” έπρεπε να διαβάσει λέξεις στον “μαθητή” και να τον εξετάσει. Κάθε φορά που έκανε λάθος, έπρεπε να του χορηγήσει ηλεκτροσόκ, ξεκινώντας από 15 βολτ και φτάνοντας μέχρι το θανατηφόρο επίπεδο των 450 βολτ.

Ο “μαθητής” δεν λάμβανε πραγματικά ηλεκτροσόκ, αλλά οι συμμετέχοντες δεν το ήξεραν. Άκουγαν φωνές πόνου, κραυγές, και ικεσίες:

“Σας παρακαλώ, σταματήστε! Έχω πρόβλημα με την καρδιά μου!”

Αλλά η αυθεντία – ο επιστήμονας με τη λευκή ρόμπα – τους έλεγε “Συνεχίστε”. Και οι περισσότεροι συνέχιζαν…

Τα σοκαριστικά αποτελέσματα

Όταν το πείραμα τελείωσε, η πραγματικότητα ήταν πιο τρομακτική απ’ ό,τι περίμενε ο ίδιος ο Μίλγκραμ.

65% των συμμετεχόντων έφτασαν μέχρι τα 450 βολτ, το ανώτατο επίπεδο, παρά τις κραυγές και τις εκκλήσεις του “μαθητή”.

Πολλοί έδειχναν αγχωμένοι, διστακτικοί, αλλά υπάκουαν.

Κανείς δεν αρνήθηκε να ξεκινήσει το πείραμα.

Ο Μίλγκραμ κατέληξε σε ένα ανατριχιαστικό συμπέρασμα: Οι περισσότεροι άνθρωποι, όταν βρεθούν υπό την εξουσία μιας αυθεντίας, είναι ικανοί να εκτελέσουν ανήθικες εντολές.

Τι σημαίνει αυτό για εμάς σήμερα;

Το πείραμα του Μίλγκραμ εξακολουθεί να είναι επίκαιρο. Δείχνει πώς η κοινωνία μας διαμορφώνει την υπακοή και πώς οι άνθρωποι μπορούν να υποκύψουν στην εξουσία, ακόμα και αν αυτό σημαίνει να βλάψουν άλλους.

Σκεφτείτε πόσες φορές έχουμε δει παρόμοια φαινόμενα:

Υπάλληλοι που εκτελούν παράλογες εντολές των προϊσταμένων τους.

Στρατιώτες που διαπράττουν εγκλήματα πολέμου επειδή “έτσι τους είπαν”.

Κοινωνίες που δέχονται καταπιεστικές πολιτικές επειδή “είναι η εντολή της κυβέρνησης”.

Το πείραμα του Μίλγκραμ αποδεικνύει ότι η ηθική μας δεν είναι τόσο δυνατή όσο νομίζουμε, όταν απέναντί μας στέκεται μια ισχυρή αυθεντία.

Και το πιο τρομακτικό;
Αν ήσουν εσύ σε εκείνο το δωμάτιο, θα πατούσες το κουμπί;