Ο Έλληνας που ήταν πρωτοπόρος της ψυχανάλυσης και μανιώδης φωτογράφος αλλά εμείς τον ξέρουμε σαν ποιητή και πεζογράφο

Ο Ανδρέας Εμπειρίκος είναι το όνομα που μας έρχεται στο μυαλό όταν μιλάμε για τον ελληνικό υπερρεαλισμό. Ποιητής, πεζογράφος, διανοούμενος. Ωστόσο, λίγοι γνωρίζουν πως αυτός ο άνθρωπος δεν υπήρξε μόνο μια από τις πιο εμβληματικές λογοτεχνικές μορφές της Ελλάδας, αλλά και ο πρώτος που έφερε την ψυχανάλυση στη χώρα, ενώ παράλληλα ήταν και ένας μανιώδης φωτογράφος, με έργο που θα μπορούσε να σταθεί δίπλα σε σπουδαίους φωτογράφους της εποχής του.

Η ζωή του ξεκίνησε μακριά από την Ελλάδα. Γεννήθηκε το 1901 στην Μπράιλα της Ρουμανίας, σε μια οικογένεια εφοπλιστών, με προνομιακή ανατροφή. Όμως, αντί να ακολουθήσει μια “ασφαλή” πορεία στον χώρο των επιχειρήσεων, ακολούθησε το πάθος του για την τέχνη και τη σκέψη. Σπούδασε στη Σορβόννη και εκεί ανακάλυψε την ψυχανάλυση, την οποία μελετούσε με έντονο ενδιαφέρον. Σε μια Ελλάδα που τότε δεν είχε καμία σχέση με τον Φρόυντ, ο Εμπειρίκος επέστρεψε το 1931 ως ο πρώτος άνθρωπος που έφερε την ψυχανάλυση στη χώρα. Άρχισε να εργάζεται ως ψυχαναλυτής, εφαρμόζοντας πρωτοποριακές για την εποχή μεθόδους, και έγινε ένας από τους πρώτους που συνέδεσαν την ψυχανάλυση με την τέχνη.

Η ποίησή του είναι γεμάτη από έννοιες που θυμίζουν ψυχαναλυτικά όνειρα. Δεν είναι τυχαίο ότι το πρώτο του ποιητικό έργο, “Υψικάμινος” (1935), είναι ένα ξέσπασμα εικόνων, αισθήσεων και ρυθμών, που δεν υπακούει σε καμία λογική. Αυτή η επανάσταση του λόγου έκανε τον Εμπειρίκο μια μορφή-πρόκληση για την ελληνική λογοτεχνία.

Αλλά η φωτογραφία; Πού χωράει μέσα σε όλα αυτά; Και όμως, ο Εμπειρίκος δεν ήταν απλώς ένας άνθρωπος των λέξεων, αλλά και των εικόνων. Ταξίδευε συχνά στην Ελλάδα και φωτογράφιζε πρόσωπα, τοπία, στιγμές της καθημερινότητας. Οι φωτογραφίες του δεν ήταν απλές καταγραφές, αλλά εικόνες γεμάτες ψυχή, σχεδόν λογοτεχνικές. Το 1955 διοργάνωσε μια έκθεση φωτογραφίας στην Αίθουσα Ιλισός της Αθήνας, παρουσιάζοντας 210 ασπρόμαυρες φωτογραφίες που έδειχναν έναν κόσμο γεμάτο ποίηση – όχι όμως με λέξεις, αλλά με φως και σκιές.

Αν σήμερα σκεφτούμε τον Ανδρέα Εμπειρίκο μόνο ως ποιητή, τότε βλέπουμε μόνο τη μία πλευρά του. Ήταν ένας άνθρωπος που έφερε την ψυχανάλυση στην Ελλάδα, που έγραψε ποίηση σαν να ζωγράφιζε οράματα, και που κράτησε τη φωτογραφική μηχανή σαν ένα εργαλείο ανακάλυψης του κόσμου. Ένας άνθρωπος που δεν χώρεσε ποτέ σε ένα μόνο καλούπι.