Τι είναι το φαινόμενο Forer, το κόλπο στην Αστρολογία για να ψαρώνεις και να νομίζεις ότι πέφτουν μέσα οι προβλέψεις

Στις αρχές του 20ού αιώνα, ένας ψυχολόγος με το όνομα Μπέρτραμ Φόρερ έκανε ένα απλό αλλά αποκαλυπτικό πείραμα σε φοιτητές του. Έδωσε σε όλους το ίδιο κείμενο, λέγοντάς τους πως είχε φτιάξει μια εξατομικευμένη ανάλυση της προσωπικότητάς τους βάσει ψυχολογικών τεστ. Το περίεργο είναι ότι σχεδόν όλοι βαθμολόγησαν την ακρίβεια της ανάλυσης ως πολύ υψηλή. Κανείς τους δεν ήξερε ότι είχε λάβει το ίδιο ακριβώς κείμενο με όλους τους υπόλοιπους. Αυτό το φαινόμενο – η τάση να αποδέχεσαι γενικές, αόριστες περιγραφές ως μοναδικά ακριβείς για τον εαυτό σου – είναι πλέον γνωστό ως το “φαινόμενο Forer”.

Το εντυπωσιακό στην υπόθεση είναι το πόσο καλά λειτουργεί ακόμα. Στην ουσία, πρόκειται για ένα ψυχολογικό τρικ που αξιοποιεί τη γενικότητα, την ασάφεια και τη θετική διατύπωση για να σε πείσει πως κάποιος σε «διαβάζει». Το βρίσκεις στα ωροσκόπια, στα «αστρολογικά πορτρέτα», στις ημερήσιες προβλέψεις. Όλες εκείνες οι φράσεις που σε κάνουν να λες «είναι ακριβώς έτσι» είναι φτιαγμένες για να ταιριάζουν σε όλους. Δεν προκύπτουν από τον χάρτη σου, ούτε από τους πλανήτες. Προκύπτουν από την επιθυμία σου να πιστέψεις ότι κάποιος – έστω κι αν είναι ο Δίας στον Τοξότη – σε καταλαβαίνει βαθιά.

Η ψυχολογία εξηγεί το φαινόμενο Forer με έναν όρο ακόμα πιο αποκαλυπτικό: επιβεβαιωτική προκατάληψη. Αυτό σημαίνει πως ο εγκέφαλος έχει την τάση να εστιάζει στις πληροφορίες που επιβεβαιώνουν αυτό που ήδη πιστεύει ή επιθυμεί να ισχύει, και να αγνοεί ό,τι το αναιρεί. Αν διαβάσεις πως είσαι συναισθηματικός αλλά ανεξάρτητος, η μνήμη και το συναίσθημά σου θα συνεργαστούν για να θυμηθείς όλα όσα το επιβεβαιώνουν και να αγνοήσεις τις εξαιρέσεις. Η αστρολογία λοιπόν δεν σου λέει κάτι αληθινό για σένα. Σου δίνει μια αφορμή να το πεις μόνος σου και να πειστείς.

Το πιο ανησυχητικό είναι πως όσο πιο πολύ θέλεις να σου δώσει απαντήσεις, τόσο περισσότερο λειτουργεί πάνω σου. Σε στιγμές αβεβαιότητας, συναισθηματικής σύγχυσης ή υπαρξιακής αναζήτησης, είσαι ευάλωτος σε τέτοιες διατυπώσεις. Είναι σαν κάποιος να κρατά καθρέφτη και να σου λέει «κοίτα, αυτός είσαι». Κι εσύ τον πιστεύεις, γιατί θες να δεις κάτι. Αυτό δεν κάνει την αστρολογία έγκυρη. Κάνει την ψυχολογία πιο πολύτιμη – και την αυταπάτη πιο επικίνδυνη.

Το φαινόμενο Forer δεν έχει εφαρμογή μόνο στην αστρολογία. Το βλέπουμε σε κάθε μορφή ψευδοεπιστήμης που πατά πάνω στην ανάγκη του ανθρώπου να νιώσει ότι κατανοείται και να πάρει κατεύθυνση. Όμως στην περίπτωση της αστρολογίας είναι σχεδόν η καρδιά της. Το ότι τόσοι άνθρωποι πιστεύουν πως τα χαρακτηριστικά τους ταιριάζουν απόλυτα στο ζώδιό τους δεν αποδεικνύει την εγκυρότητα του ζωδιακού κύκλου. Αποδεικνύει τη δύναμη της προσδοκίας, της γενίκευσης και της ανθρώπινης ψυχής να γεμίζει τα κενά της με νόημα – ακόμα κι αν αυτό το νόημα είναι φτιαγμένο από αόρατες πλανητικές ευθυγραμμίσεις και φράσεις-καλούπια.

Όταν διαβάζεις μια αστρολογική πρόβλεψη και νιώθεις πως «είναι ακριβώς εσύ», σκέψου για μια στιγμή: πόσοι άλλοι ένιωσαν το ίδιο για την ίδια πρόβλεψη; Αν η απάντηση είναι «πολλοί», τότε μάλλον δεν είσαι εσύ που ταιριάζεις σε αυτό. Είναι αυτό που έχει φτιαχτεί για να ταιριάζει σε όλους.