Ήταν προφητικό τελικά το Universe 25, το πείραμα με τα ποντίκια, για το πώς θα εξελιχθεί η ζωή μας

Στην Αμερική της δεκαετίας του ’70, σε ένα εργαστήριο γεμάτο καλώδια, σίδερα και επιστημονική αγωνία, ο εθολόγος John B. Calhoun δημιούργησε ένα από τα πιο αλλόκοτα και συναρπαστικά πειράματα που έγιναν ποτέ με ζώα. Το πείραμα ονομάστηκε Universe 25. Δεν ήταν το πρώτο.

Είχε προηγηθεί μια σειρά από παρόμοιες δοκιμές, αλλά αυτή θα έμενε στην ιστορία για τη δραματική της τροπή. Η ιδέα ήταν απλή, σχεδόν παραδεισένια. Δημιουργείς έναν τέλειο κόσμο για ποντίκια. Τους δίνεις άπειρο φαγητό, καθαρό νερό, ασφαλές καταφύγιο, ελεγχόμενο κλίμα. Δεν υπάρχουν αρπακτικά, δεν υπάρχουν ασθένειες, δεν υπάρχουν απειλές. Τίποτα να τους σκοτώσει. Τίποτα να τους λείψει. Μόνο χρόνος και ελευθερία για να ζήσουν και να αναπαραχθούν.

Ο Calhoun ξεκίνησε με οκτώ ποντίκια. Σε λίγες εβδομάδες, είχαν γίνει δεκάδες. Σε μερικούς μήνες, εκατοντάδες. Ο πληθυσμός άγγιξε τους 2.200. Και τότε άρχισε η κατάρρευση. Όχι γιατί τέλειωσαν οι πόροι. Όχι γιατί εμφανίστηκε κάποια ασθένεια. Η κατάρρευση ήρθε από μέσα. Οι αρσενικοί ποντικοί άρχισαν να χάνουν την κοινωνική τους λειτουργία. Άλλοι έγιναν επιθετικοί, άλλοι αποσύρθηκαν εντελώς, αρνούμενοι να κοινωνικοποιηθούν.

Οι μητέρες άρχισαν να αδιαφορούν για τα μικρά τους. Τα νεογέννητα πέθαιναν από εγκατάλειψη ή επίθεση. Τα ποντίκια άρχισαν να παλεύουν χωρίς λόγο. Οι κοινωνικές δομές που είχαν σχηματιστεί στην αρχή, διαλύθηκαν. Η αναπαραγωγή σχεδόν σταμάτησε. Κι έπειτα ήρθε η απόλυτη σιωπή. Το τέλος.

Σε μια γωνιά του σύμπαντος 25, υπήρχε μια ιδιαίτερη ομάδα. Ο Calhoun τους ονόμασε “The Beautiful Ones” — οι όμορφοι. Ποντίκια με καθαρό τρίχωμα, χωρίς σημάδια από μάχες, χωρίς πληγές. Δεν συμμετείχαν σε καμία κοινωνική δραστηριότητα. Δεν αναπαράγονταν. Δεν πάλευαν. Δεν φρόντιζαν. Έτρωγαν, κοιμούνταν και περιποιούνταν τον εαυτό τους. Ζούσαν απομονωμένοι, σιωπηλοί, παθητικοί. Όμορφοι αλλά άδειοι. Σαν τους ανθρώπους που αποσύρονται από την κοινωνία γιατί όλα μοιάζουν χωρίς νόημα.

Ο Calhoun περιέγραψε την τελική φάση του πειράματος ως “συμπεριφορική καταβύθιση”. Δεν ήταν φυσικός θάνατος, ήταν κοινωνικός. Η αποσύνθεση των ρόλων, των σχέσεων και της αλληλεπίδρασης οδήγησε σε κατάρρευση, παρόλο που το περιβάλλον ήταν ιδανικό. Το πείραμα δεν έγινε για να είναι προφητικό.

Κι όμως, δεκαετίες αργότερα, πολλοί βλέπουν μέσα στο Universe 25 τον καθρέφτη της σύγχρονης ζωής. Μιας ζωής υπερπληθυσμιακής, ασφυκτικής, τεχνητής. Μιας κοινωνίας όπου οι ρόλοι διαλύονται, οι άνθρωποι αποξενώνονται, οι δεσμοί σπάνε και η αίσθηση του νοήματος εξαφανίζεται.

Ορισμένοι ψυχολόγοι και κοινωνιολόγοι βρίσκουν τρομακτικές ομοιότητες ανάμεσα στα ποντίκια του πειράματος και την αστική ζωή. Τα αρσενικά ποντίκια που δεν ήξεραν πώς να είναι αρσενικά. Οι μητέρες που δεν ήξεραν πώς να είναι μητέρες. Η παραίτηση, η μοναξιά, η πλήρης απουσία κοινωνικής συνύπαρξης. Κι όλα αυτά χωρίς καμία φτώχεια, χωρίς καμία στέρηση. Η αφθονία δεν έσωσε το σύστημα. Ίσως και να το διέλυσε.

Η επιστημονική κοινότητα δεν είναι ενιαία στην ερμηνεία του πειράματος. Πολλοί θεωρούν ότι δεν μπορούμε να εξάγουμε συμπεράσματα για τους ανθρώπους από πειράματα με ποντίκια. Οι άνθρωποι, λένε, έχουν πολιτισμό, αυτογνωσία, δημιουργικότητα, θεσμούς.

Όμως αυτό δεν εμποδίζει άλλους να βλέπουν το Universe 25 ως μια αλληγορία για το τι συμβαίνει όταν αφαιρείς από έναν πληθυσμό την πρόκληση, την ανάγκη για δημιουργία, τη σύνδεση, το νόημα. Όταν όλα είναι έτοιμα και διαθέσιμα, ίσως ο άνθρωπος —όπως και τα ποντίκια— χάνει την ικανότητά του να ζει σαν κοινωνικό ον.

Αυτό που κάνει το Universe 25 να παραμένει επίκαιρο, δεν είναι οι αριθμοί του. Είναι η ατμόσφαιρα του. Η εικόνα μιας κοινωνίας που είχε τα πάντα και κατέρρευσε από μέσα. Σήμερα, πολλοί αναρωτιούνται αν ζούμε το δικό μας Universe 25.

Αν έχουμε περάσει τη φάση της ανάπτυξης και βρισκόμαστε ήδη στην εποχή των “όμορφων” αλλά κενών υπάρξεων. Αν η υπερσύνδεση μάς απομόνωσε. Αν η ασφάλεια μάς άδειασε από νόημα. Κι αν τελικά, χωρίς πρόκληση και νόημα, ο άνθρωπος δεν είναι παρά ένα ποντίκι που έπαψε να νοιάζεται.