Όταν η Αθήνα είχε 21.000 πολίτες και 400.000 δούλους

Το πιο δημοκρατικό πολίτευμα της αρχαιότητας βασιζόταν σε έναν αριθμό που μοιάζει φτιαγμένος για δυστοπική σειρά. Την εποχή του Δημητρίου του Φαληρέα, στην Αθήνα ζούσαν μόλις 21.000 πολίτες. Μαζί τους, καταγράφονται 10.000 μέτοικοι. Και ανάμεσά τους, 400.000 δούλοι. Σχεδόν 20 σκλάβοι για κάθε ελεύθερο πολίτη. Και όμως, αυτό το σύστημα θεωρούνταν ιδανικό.

Το συγκλονιστικό αυτό στατιστικό προέρχεται από επίσημη απογραφή στην Αττική, μεταξύ 317 και 307 π.Χ. Η κοινωνία δεν φάνηκε να απορεί. Η ύπαρξη των δούλων θεωρούνταν αναγκαία για την ευδαιμονία της πόλης. Όχι μόνο από το πλήθος, αλλά και από τον ίδιο τον Αριστοτέλη, που πίστευε ότι ο πολίτης πρέπει να έχει σχολή για να γίνει ενάρετος, και αυτή τη σχολή την εξασφάλιζε ο μόχθος των υποτελών.

Η Αθήνα δεν είχε εργοστάσια. Είχε δούλους. Οι μικροϊδιοκτήτες γης μπορεί να είχαν 1 ή 2, οι πλούσιοι δεκάδες. Ο πατέρας του Δημοσθένη είχε 52 μόνο για τα εργαστήρια του. Ο στρατηγός Νικίας νοίκιασε 1.000 για τα μεταλλεία στο Λαύριο. Η πόλη, σύμφωνα με τον Ξενοφώντα, ενοικίαζε κρατικούς δούλους για να συντηρεί τους πολίτες της. Ένα ολόκληρο μοντέλο πρόνοιας στηριζόταν σε ανθρώπους που δεν είχαν καν νομική ύπαρξη.

Το σπιτικό χωρίς δούλο θεωρούνταν φτωχό. Στον λόγο του Λυσία «Ὑπὲρ Ἀδυνάτου», ένας ανάπηρος παρακαλά για βοήθημα γιατί δεν έχει δούλο να του κάνει τις δουλειές. Αν κάποιος έμοιαζε με δούλος και τον χτυπούσαν στον δρόμο, υπήρχε κίνδυνος να χτυπήσουν πολίτη, γι’ αυτό υπήρχε νόμος που προστάτευε τη φυσική τους ακεραιότητα. Όχι όμως την ελευθερία τους.

Το πιο τρομακτικό είναι ότι δεν υπήρχε ενοχή. Οι δούλοι έπρεπε να υπάρχουν, για να μπορεί ο ελεύθερος να γίνει πολίτης, να συμμετέχει στη Βουλή, να ψηφίζει στην Εκκλησία του Δήμου, να φιλοσοφεί. Ο ίδιος ο Πλάτων, στην ουτοπική του «Πολιτεία», προβλέπει δούλους. Ακόμα και στην Νεφελοκοκκυγία του Αριστοφάνη, στην πόλη των πουλιών, υπάρχουν υπηρέτες. Ούτε η φαντασία τους δεν μπορούσε να συλλάβει μια κοινωνία χωρίς εξαρτημένους.

Οι γυναίκες σκλάβες υπηρετούσαν στο σπίτι. Οι άντρες δούλοι στα χωράφια, στα ορυχεία ή συνοδεύοντας τον κύριό τους. Οι «οἰκέται», οι κατ’ οίκον δούλοι, συχνά ζούσαν με τον κύριό τους, έτρωγαν και κοιμόντουσαν στον ίδιο χώρο. Είχαν όμως πάντα επίγνωση ότι είναι περιουσία. Η οικογένειά τους δεν είχε νομική αναγνώριση. Μπορούσε να διαλυθεί με μια εντολή.

Η Αθήνα του Περικλή, η γενέτειρα της δημοκρατίας, ήταν ένα πλέγμα εξαρτήσεων. Ελευθερία και δουλεία δεν ήταν αντίθετα. Ήταν αλληλένδετα. Ούτε επανάσταση υπήρξε, ούτε συλλογική εξέγερση. Γιατί οι δούλοι ήταν διασκορπισμένοι, δεμένοι με το κάθε σπιτικό ξεχωριστά. Η μόνη μεγάλη λιποταξία ήταν στη Δεκέλεια, όταν 20.000 σκλάβοι έφυγαν με προτροπή των Σπαρτιατών.

Στην απογραφή του Δημητρίου, οι 400.000 δούλοι δεν συγκλονίζουν την κοινωνία. Αντίθετα, αποτυπώνουν την ισορροπία που είχε οικοδομηθεί: λίγοι πολίτες, πολλοί εξαρτημένοι, μεγάλη ελευθερία για τους πρώτους, μηδενικά δικαιώματα για τους δεύτερους. Αυτό ήταν το θαύμα της Αθήνας. Που στηρίχτηκε πάνω σε χέρια που δεν αναγνωρίζονταν ως ανθρώπινα.