Στην Τουρκία την είπαν Χριστιανική νόσο, στη Γαλλία Νόσο της Νάπολης, στην Πολωνία Τουρκικό απόστημα. Κανείς δεν ήθελε να πει ότι ήταν δική του

Το 1495, μια άγνωστη μέχρι τότε ασθένεια άρχισε να σαρώνει την Ευρώπη. Ήταν επιθετική, οδυνηρή και εμφανιζόταν εκεί που κανείς δεν τολμούσε να κοιτάξει ευθέως: στο σώμα και στη σεξουαλικότητα. Το όνομά της δεν είχε ακόμη καθιερωθεί, αλλά η κοινωνική αντίδραση ήταν άμεση. Δεν έψαξαν για θεραπεία. Έψαξαν για φταίχτη.

Η σύφιλη έγινε γρήγορα η πιο μισητή λέξη της εποχής. Και κάθε λαός τη βάφτισε με τρόπο που να ενοχοποιεί κάποιον άλλο. Οι Άγγλοι την είπαν «γαλλική ασθένεια». Οι Γάλλοι, χωρίς να χάσουν χρόνο, την πέρασαν στη Νάπολη, αποκαλώντας την «Νόσο της Νάπολης». Οι Ιταλοί την επέστρεψαν στους Ισπανούς. Οι Γερμανοί την ονόμασαν «Γαλλικό Κακό». Η αλυσίδα καχυποψίας μεγάλωνε.

Στην Πολωνία, την ίδια περίοδο, τα ιατρικά κείμενα κάνουν λόγο για «Τουρκικό απόστημα». Το όνομα αυτό παρέπεμπε σε έναν μακρινό, εξωτικό και «ανήθικο» εχθρό, φορτισμένο με όλα τα στερεότυπα που είχαν οι Χριστιανοί Ευρωπαίοι για τον Οθωμανικό κόσμο. Ήταν μια αρρώστια που σίγουρα δεν μπορούσε να έχει «ξεκινήσει από εμάς».

Η ειρωνεία κορυφώνεται όταν φτάσουμε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Εκεί, η ασθένεια ονομάστηκε «Φρενγκί», από τη λέξη «Φράγκος» – δηλαδή δυτικός Χριστιανός. Στα μάτια των Οθωμανών, η σύφιλη δεν ήταν απλώς ένα νόσημα. Ήταν η απόδειξη της ηθικής σήψης των Ευρωπαίων. Την έλεγαν και «Χριστιανική νόσο». Για τον μουσουλμανικό κόσμο, η ασθένεια είχε έρθει μαζί με τις επαφές με τους Λατίνους – όχι μόνο στα πεδία των μαχών αλλά και στους οίκους ανοχής.

Στην Ιαπωνία, όταν η σύφιλη πέρασε στον Ειρηνικό, την ονόμασαν «κινεζική ευλογιά». Οι Κινέζοι την περιέγραφαν ως ασθένεια των ξένων. Η καχυποψία δεν ήταν μόνο ευρωπαϊκή. Ήταν παγκόσμια. Σε έναν κόσμο που δεν ήξερε ακόμα πώς λειτουργούν τα βακτήρια ή οι ιοί, η μετάδοση μιας ασθένειας ισοδυναμούσε με πολιτισμική μόλυνση.

Ακόμα και στην Ελλάδα, η νόσος ονομάστηκε αρχικά «Γαλλική», ή «Φράγκικη», όπως και στην υπόλοιπη Μεσόγειο. Οι φράσεις “κόλλησε τη γαλλική” ή “έχει το φράγκικο” είχαν καθιερωθεί πολύ πριν γίνει ευρύτερα γνωστή ως “σύφιλη” στα νεότερα χρόνια. Πιο ευφημιστικά, την έλεγαν και “νόσο του έρωτα”, “αφροδίσιο”, ή “σεξουαλική πάθηση”.

Το επίσημο όνομα “σύφιλη” προήλθε από ένα ποιητικό έργο του 1530, γραμμένο από τον Ιταλό γιατρό Girolamo Fracastoro, στο οποίο ένας βοσκός ονόματι Σύφιλος προσβάλλεται από τη νόσο ως θεία τιμωρία. Από το ποίημα πέρασε στην ιατρική ορολογία – και από εκεί στα λεξικά.

Η ιστορία της σύφιλης δεν είναι μόνο ιατρική. Είναι μια αντανάκλαση του φόβου και της προκατάληψης. Κανείς δεν ήθελε να την αποδεχτεί ως μέρος της δικής του κοινωνίας. Όλοι την έστελναν κάπου αλλού. Και όσο η αρρώστια εξαπλωνόταν, τόσο μεγάλωνε και η ανάγκη να την χρεώσουν σε κάποιον άλλον.