Πως η φωτιά άλλαξε την ανθρώπινη εξέλιξη;
Η φωτιά έδωσε ζεστασιά, έδιωξε τα θηρία, μα το πιο σπουδαίο είναι ότι άλλαξε το ίδιο μας το σώμα και τον τρόπο που σκεφτόμαστε.
Δεν ξέρουμε ακριβώς πότε ο πρώτος άνθρωπος πλησίασε τη φλόγα χωρίς φόβο, αλλά από εκείνη τη στιγμή ο κόσμος δεν ήταν ποτέ ίδιος. Η φωτιά έδωσε ζεστασιά, έδιωξε τα θηρία, μα το πιο σπουδαίο είναι ότι άλλαξε το ίδιο μας το σώμα και τον τρόπο που σκεφτόμαστε.
Ο ανθρωπολόγος Richard Wrangham μιλά για την «υπόθεση του μαγειρέματος». Όταν οι πρόγονοί μας άρχισαν να ψήνουν τροφή, κάθε μπουκιά γινόταν πιο εύπεπτη και πιο αποδοτική. Τα μαγειρεμένα φαγητά δίνουν 22% περισσότερη ενέργεια. Δεν χρειαζόταν πια να μασάμε ατελείωτα σκληρές ρίζες· το σώμα απελευθερώθηκε από αυτή την αγγαρεία.
Ο Homo erectus απέκτησε μικρότερα δόντια και γνάθους, αλλά με τον καιρό βρέθηκε με μεγαλύτερο εγκέφαλο. Ο επιπλέον χρόνος και η ενέργεια πήγαν στην ανάπτυξη του νου. Με απλά λόγια, η φωτιά δεν μας άλλαξε μόνο σαν είδος διατροφής, μας έκανε πιο έξυπνους. Δεν είναι τυχαίο ότι και άλλες πτυχές του σώματός μας, όπως το γιατί έχουμε δύο πόδια, συνδέονται με την ίδια αλυσίδα εξελικτικών προσαρμογών.
Οι βραδιές γύρω από τη φλόγα
Η φωτιά έφερε και κάτι άλλο, λιγότερο μετρήσιμο αλλά ίσως εξίσου σημαντικό. Έδωσε παράταση στη μέρα. Εκεί που τα ζώα κοιμούνται μετά τη δύση, οι άνθρωποι έμειναν ξύπνιοι, γύρω από το φως, για ώρες. Ήταν η πρώτη φορά που η νύχτα δεν ήταν μόνο σκοτάδι και φόβος.
Σύγχρονες έρευνες σε φυλές κυνηγών δείχνουν ότι σχεδόν το 81% των συζητήσεων γύρω από τη φωτιά δεν αφορούν πρακτικά ζητήματα αλλά ιστορίες, θρύλους και πνευματικές ιδέες. Όσο ο ήλιος λάμπει, η κουβέντα είναι για τροφή και δουλειά. Όταν όμως ανάβει η φλόγα, ξεκινά η φαντασία.
Ίσως εκεί γεννήθηκε το πρώτο κοινωνικό δίκτυο. Η αφήγηση, το γέλιο, η μνήμη που περνούσε από γενιά σε γενιά. Κάθε σπίθα έκρυβε μέσα της μια ιστορία, κι αυτές οι ιστορίες κράτησαν τους ανθρώπους ενωμένους. Ακόμα και σήμερα βλέπουμε πώς η εξέλιξη συνεχίζει να μας διαμορφώνει. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ότι όλο και περισσότεροι άνθρωποι δεν βγάζουν ποτέ φρονιμίτες.
Η φωτιά δεν ήταν μόνο εργαλείο επιβίωσης. Ήταν το θεμέλιο της κοινότητας, της γλώσσας, και της σκέψης. Χωρίς αυτήν, δεν θα υπήρχαμε όπως είμαστε σήμερα. Μια φλόγα που έφτιαξε πολιτισμό.
Γρηγόρης Κεντητός
Γράφω για πράγματα που με συναρπάζουν, αλλά φροντίζω πάντα να τα ερευνώ σαν να τα μελετούσα για πρώτη φορά. Αναζητώ τη σύνδεση ανάμεσα στο χθες και το σήμερα, το ανθρώπινο μέσα στο ακαδημαϊκό, και τη γνώση που μπορεί να μεταφερθεί με τρόπο απλό, ακριβή και ζωντανό. Είτε πρόκειται για έναν αρχαίο πόλεμο είτε για ένα φαινόμενο της εποχής μας, στηρίζομαι πάντα σε πρωτογενές υλικό, πραγματικές πηγές και σοβαρή τεκμηρίωση. Θέλω κάθε κείμενο να αξίζει τον χρόνο του αναγνώστη — και τον δικό μου.
για άμεση κι έγκυρη ενημέρωση.
