Αρνήθηκε να σώσει τον αιχμάλωτο γιο του. Του είπαν να τον δώσουν πίσω με αντάλαγμα, και εκείνος είπε όχι

Ο Γιάκοβ Τζουγκασβίλι ήταν ο μεγαλύτερος γιος του Ιωσήφ Στάλιν. Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο πολέμησε ως ανθυπολοχαγός του Κόκκινου Στρατού. Τον Ιούλιο του 1941, μόλις λίγες εβδομάδες μετά την εισβολή των ναζί στην ΕΣΣΔ, ο Γιάκοβ αιχμαλωτίστηκε κοντά στο Σμολένσκ. Οι Γερμανοί το εκμεταλλεύτηκαν αμέσως. Είχαν στα χέρια τους τον γιο του ίδιου του Στάλιν. Και τον πρότειναν για ανταλλαγή.

Η πρότασή τους ήταν ξεκάθαρη: να επιστραφεί ο Γιάκοβ στην ΕΣΣΔ με αντάλλαγμα έναν από τους πιο σημαντικούς αιχμαλώτους των Σοβιετικών, τον στρατηγό Φρίντριχ Πάουλους, τον Γερμανό διοικητή του 6ου Στρατού που είχε παραδοθεί μετά τη συντριβή στο Στάλινγκραντ. Ήταν ένα αντάλλαγμα στρατηγικής σημασίας. Αλλά ο Στάλιν αρνήθηκε.

Η φράση του έχει μείνει ιστορική: «Δεν ανταλλάσσω έναν υπολοχαγό με έναν στρατηγό». Σύμφωνα με μια άλλη μαρτυρία, απάντησε πιο βαθιά και πιο πικρά: «Όλοι οι στρατιώτες του Κόκκινου Στρατού είναι γιοι μου. Αν αλλάξω στάση για τον δικό μου γιο, θα προδώσω τους υπόλοιπους». Είτε το είπε από πατριωτισμό είτε από σκληρότητα, το αποτέλεσμα δεν άλλαξε. Ο γιος του έμεινε στα χέρια των ναζί.

Ο Γιάκοβ πέθανε το 1943 στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Ζάξενχαουζεν. Οι Γερμανοί υποστήριξαν ότι αυτοκτόνησε πέφτοντας στον ηλεκτροφόρο φράχτη. Άλλοι πιστεύουν ότι τον εκτέλεσαν ή τον οδήγησαν σε θάνατο επίτηδες, αφού πρώτα τον εξευτέλισαν. Η αλήθεια δεν έγινε ποτέ απολύτως σαφής. Όμως εκείνο που σόκαρε περισσότερο, δεν ήταν ο θάνατός του, αλλά η αδιαφορία του πατέρα του.

Χρόνια αργότερα, μια σχεδόν πανομοιότυπη ιστορία εκτυλίχθηκε στην Ινδία. Ο στρατηγός Κ.Μ. Cariappa, πατέρας ενός αιχμαλώτου πολέμου, αρνήθηκε την απελευθέρωση του γιου του από το Πακιστάν, λέγοντας: «Όλοι οι αιχμάλωτοι είναι γιοι μου». Η φράση του υμνήθηκε. Η θυσία του εξυψώθηκε σε πατριωτικό ιδεώδες. Ο Cariappa έμεινε στην Ιστορία ως ήρωας.

Ο Στάλιν, όμως, δεν είχε αυτή την τύχη. Η ίδια ακριβώς στάση ερμηνεύτηκε ως απανθρωπιά. Ίσως επειδή τα εγκλήματά του είχαν ήδη σκιάσει κάθε πτυχή της προσωπικότητάς του. Ίσως γιατί κανείς δεν ήθελε να δει ανθρώπινη διάσταση σε έναν δικτάτορα. Ίσως γιατί η Ιστορία δεν είναι πάντα δίκαιη. Είναι, όμως, γεμάτη αντιφάσεις.