Έτσι περιγράφουν οι ειδικοί το βλέμμα όσων στρατιωτών έχουν περάσει από την κόλαση του πολέμου και δεν μπορούν να επιστρέψουν ψυχικά ποτέ
Ένα βλέμμα που δεν εστιάζει πουθενά, γιατί η ψυχή έχει φύγει. Το “thousand-yard stare” είναι η πιο σκληρή εικόνα που αφήνει πίσω του ο πόλεμος.
Δεν είναι θυμός. Δεν είναι φόβος. Δεν είναι δάκρυα. Είναι ένα βλέμμα άδειο, σαν τζάμι χωρίς πίσω όψη. Οι ειδικοί το λένε “thousand-yard stare”, και είναι ίσως η πιο εμβληματική ένδειξη ενός ανθρώπου που έχει βυθιστεί τόσο βαθιά στο τραύμα, που η συνείδησή του δεν κατοικεί πια στο παρόν.
Ο όρος περιγράφει εκείνο το απλανές, χαμένο βλέμμα που εμφανίζεται κυρίως σε στρατιώτες που έχουν δει νεκρούς φίλους, διαμελισμένα κορμιά, φωτιά και κραυγές που δεν σταματούν. Αν και η έκφραση χρησιμοποιείται πια και για άλλες μορφές σοκ, προέρχεται από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν πολεμικοί ανταποκριτές άρχισαν να παρατηρούν αυτό το κοινό σημάδι σε πολλούς βετεράνους.
Έγινε παγκόσμια γνωστό από έναν πίνακα του Thomas Lea το 1944, με τίτλο “Marines Call It That 2,000 Yard Stare”. Απεικονίζει έναν πεζοναύτη που δεν κοιτάει τον θεατή, ούτε κάτι συγκεκριμένο. Κοιτάει μέσα από τον κόσμο. Ή πίσω του. Εκεί που έμεινε κομμάτι της ψυχής του. Η φράση «2.000 γιάρδες» δεν έχει γεωμετρική σημασία· υποδηλώνει την απόσταση ανάμεσα στα μάτια και στη συνείδηση.
Οι ψυχολόγοι το περιγράφουν ως σύμπτωμα αποπροσωποποίησης και αποσύνδεσης, κοινό στο μετατραυματικό στρες (PTSD). Όταν η βία υπερβαίνει την ικανότητα του εγκεφάλου να την επεξεργαστεί, ενεργοποιείται ένας μηχανισμός επιβίωσης: η ψυχή «φεύγει» για να μη σπάσει. Μένει μόνο το σώμα — και τα μάτια, σαν ανοιχτά παράθυρα χωρίς φως.
Το βλέμμα αυτό δεν είναι πάντα στιγμιαίο. Σε πολλούς βετεράνους, παραμένει για μήνες ή χρόνια. Δεν μπορούν να συγκεντρωθούν, να απαντήσουν, να δείξουν αντίδραση. Όχι γιατί δεν θέλουν, αλλά γιατί δεν είναι πια πλήρως παρόντες. Για εκείνους, η μάχη δεν τελείωσε ποτέ.
Παρόμοιο φαινόμενο έχει παρατηρηθεί και σε θύματα βασανιστηρίων, βιασμού ή φυσικών καταστροφών. Όταν ο ψυχισμός τραντάζεται βίαια, αναπτύσσεται ένας μηχανισμός εσωτερικής φυγής, σαν να καίγεται το κέντρο ελέγχου και να μένει μόνο ένα περίβλημα σε λειτουργία ρουτίνας.
Το πιο σκληρό δεν είναι η στιγμή της μάχης. Είναι η στιγμή της σιωπής μετά. Όταν όλα τελειώνουν, και μένει ένα βλέμμα να λέει ότι κάποιος γύρισε σώος, αλλά όχι ολόκληρος. Το “thousand-yard stare” είναι η απόδειξη ότι ο άνθρωπος μπορεί να αντέξει πολλά — αλλά όχι όλα.
Γρηγόρης Κεντητός
Γράφω για πράγματα που με συναρπάζουν, αλλά φροντίζω πάντα να τα ερευνώ σαν να τα μελετούσα για πρώτη φορά. Αναζητώ τη σύνδεση ανάμεσα στο χθες και το σήμερα, το ανθρώπινο μέσα στο ακαδημαϊκό, και τη γνώση που μπορεί να μεταφερθεί με τρόπο απλό, ακριβή και ζωντανό. Είτε πρόκειται για έναν αρχαίο πόλεμο είτε για ένα φαινόμενο της εποχής μας, στηρίζομαι πάντα σε πρωτογενές υλικό, πραγματικές πηγές και σοβαρή τεκμηρίωση. Θέλω κάθε κείμενο να αξίζει τον χρόνο του αναγνώστη — και τον δικό μου.
για άμεση κι έγκυρη ενημέρωση.
