Γιατί δεν υπάρχει ούτε μια ζωγραφιά, ούτε ένα έργο τέχνης κινεζικό που να δείχνει πάντα πριν το 1900;
Το πιο αναγνωρίσιμο σήμερα ζώο της Κίνας, το πάντα, δεν υπάρχει σε καμία ζωγραφιά πριν τον 20ό αιώνα. Η τέχνη απλώς το αγνοούσε.
Σε μια χώρα όπου οι καλλιτέχνες ζωγράφισαν με ευλάβεια κάθε λουλούδι, κάθε πουλί, κάθε τίγρη και κάθε δράκο, δεν υπάρχει ούτε μία αναπαράσταση του πιο γνωστού σήμερα ζώου της Κίνας: του γιγαντιαίου πάντα. Ούτε ένας πίνακας, ούτε ένα γλυπτό, ούτε ένα σκάλισμα. Τίποτα πριν το 1900.
Κι όμως, το πάντα υπήρχε στην Κίνα. Ζούσε στα βουνά της Σιτσουάν και ήταν γνωστό από αρχαιοτάτων χρόνων. Αναφέρεται σε κείμενα, και ονομάζεται με λέξεις όπως “bear-cat” (熊猫) ή “λευκή λεοπάρδαλη”. Σε κάποιες περιπτώσεις, δινόταν ακόμα και ως σπάνιο δώρο σε αυτοκρατορικά παλάτια. Αλλά σε αντίθεση με την τίγρη που έγινε σύμβολο εξουσίας ή τον γερανό που ταυτίστηκε με τη μακροζωία, το πάντα δεν απέκτησε καμία καλλιτεχνική ή μυθική υπόσταση.
Η πιο πιθανή εξήγηση είναι ότι ήταν τόσο σπάνιο και τόσο δύσκολο να το συναντήσει κανείς, που οι περισσότεροι δεν ήξεραν καν πώς ακριβώς έμοιαζε. Πολλές μαρτυρίες μιλούν για ένα θολό, ασαφές πλάσμα με καφέ ή κιτρινωπή γούνα. Όχι για το χαρακτηριστικό ασπρόμαυρο που γνωρίζουμε σήμερα. Αν κανείς δεν το έβλεπε καθαρά, δεν μπορούσε και να το ζωγραφίσει.
Η πρώτη τεκμηριωμένη παρατήρηση έγινε μόλις το 1869, όταν ο Γάλλος ιεραπόστολος Armand David είδε και κατέγραψε το ζώο, φέρνοντας το πρώτο του δέρμα στην Ευρώπη. Μέχρι τότε, ακόμα και στη Δύση, το πάντα αναφερόταν σαν θρύλος: μισό αρκούδα, μισό γάτα, μισό τίγρη.
Η κινεζική τέχνη άρχισε να απεικονίζει το πάντα μόλις στον 20ό αιώνα. Πρώτα σε έργα που απευθύνονταν σε ξένους — και μετά, από τη δεκαετία του 1950 και εξής, ως εθνικό σύμβολο. Τότε ήταν που ο πάντα έγινε μέρος της κινεζικής διπλωματίας, της προπαγάνδας, των γραμματοσήμων, των αφισών, και τελικά και της τέχνης.
Μέχρι τότε, είχε μείνει αθέατο. Σαν να υπήρχε μόνο στο βουνό και ποτέ στο μυαλό του ζωγράφου. Σε αντίθεση με τα μυθικά πλάσματα, το πάντα ήταν αληθινό — αλλά ίσως γι’ αυτό και τόσο δύσκολο να εξιδανικευτεί. Ήταν ήσυχο, μοναχικό, αργό. Δεν φώναζε, δεν απειλούσε, δεν εντυπωσίαζε. Και η κινεζική τέχνη, για αιώνες, δεν το είδε ποτέ.
Γρηγόρης Κεντητός
Γράφω για πράγματα που με συναρπάζουν, αλλά φροντίζω πάντα να τα ερευνώ σαν να τα μελετούσα για πρώτη φορά. Αναζητώ τη σύνδεση ανάμεσα στο χθες και το σήμερα, το ανθρώπινο μέσα στο ακαδημαϊκό, και τη γνώση που μπορεί να μεταφερθεί με τρόπο απλό, ακριβή και ζωντανό. Είτε πρόκειται για έναν αρχαίο πόλεμο είτε για ένα φαινόμενο της εποχής μας, στηρίζομαι πάντα σε πρωτογενές υλικό, πραγματικές πηγές και σοβαρή τεκμηρίωση. Θέλω κάθε κείμενο να αξίζει τον χρόνο του αναγνώστη — και τον δικό μου.
για άμεση κι έγκυρη ενημέρωση.
