Ήταν βρώμικοι, τριχωτοί και ζούσαν σε σπηλιές. Κι όμως, αυτοί ανακάλυψαν τη φωτιά, τη γλώσσα και το μέλλον του ανθρώπου

Δεν έγραψαν ποτέ λέξη. Δεν άφησαν ούτε ένα τραγούδι, ούτε έναν νόμο, ούτε μια προσευχή χαραγμένη σε πέτρα. Κι όμως, χωρίς αυτούς δεν θα υπήρχε τίποτα. Οι πρώτοι άνθρωποι, άγνωστοι, ατιτλοφόρητοι και χαμένοι στη σιωπή της προϊστορίας, κατάφεραν να βάλουν σε κίνηση την ίδια τη μοίρα της ανθρωπότητας.

Στην κοιλάδα Neander της Γερμανίας βρέθηκε ένα κρανίο παράξενο, χωρίς μέτωπο αλλά με βαθιές αύλακες πάνω από τα φρύδια. Οι επιστήμονες το ονόμασαν Neanderthal. Οι άνθρωποι εκείνοι είχαν εγκέφαλο μεγαλύτερο από τον δικό μας και μύες πιο σκληρούς από ατσάλι. Δεν ήταν χαζοί – απλώς δεν έγραψαν ποτέ. Γιατί δεν είχαν λέξεις. Ακόμα.

Αλλού, στη Χαϊδελβέργη, βρέθηκε μια γνάθος τόσο δυνατή που θα μπορούσε να σπάσει κόκαλα. Οι παλιοί μας πρόγονοι δεν έτρωγαν μαλακά φαγητά. Έτρωγαν τη ζωή όπως ερχόταν: ωμή, παγωμένη, βίαιη. Ζούσαν μέσα σε εποχές παγετώνων, κυνηγημένοι από θηρία και ανάγκες. Δεν είχαν σπίρτα, δεν είχαν μέταλλα, δεν είχαν θεούς. Αλλά είχαν χέρια, μυαλό και χρόνο.

Και έτριβαν ξύλα. Ώρες. Μέρες. Ίσως και χρόνια. Μέχρι που ένα απόγευμα, ένα σπίθισμα, ένας καπνός, κι έπειτα μια φλόγα άλλαξαν τα πάντα. Με τη φωτιά, ήρθαν οι λέξεις. Όχι σαν τις δικές μας. Ήχοι, γρυλίσματα, νεύματα. Αλλά αρκετά για να συνεννοούνται. Να δείχνουν. Να προειδοποιούν. Να ονειρεύονται.

Έπειτα ήρθε η τέχνη. Όχι σε γκαλερί. Στις σπηλιές. Ζώα σε κίνηση, κυνηγοί με ακόντια, κόκκινες και μαύρες σκιές στους βράχους. Όχι για διακόσμηση. Για μαγεία. Για τύχη. Για να ζήσει το κοπάδι και να φάνε τα παιδιά. Τα πρώτα σχέδια, οι πρώτες ιστορίες.

Τους λέμε «άνθρωπο του σπηλαίου», αλλά πολλοί δεν ζούσαν καν σε σπηλιές. Επέλεγαν τις σπηλιές μόνο όταν το χιόνι σκέπαζε τον κόσμο. Όταν ο πάγος έπνιγε τις πεδιάδες και τα ποτάμια. Και μέσα εκεί, με το φως της φωτιάς και τα μάτια κολλημένα στο κυνήγι, γεννιόταν σιγά-σιγά το θαύμα: ο άνθρωπος.

Οι ανακαλύψεις τους ήταν πρωτογονικά απλές, μα θεμελιώδεις. Έφτιαξαν εργαλεία από πέτρα, κατασκεύασαν ακόντια, δίδαξαν την επανάληψη, την υπομονή, την οικογένεια. Κι όλα αυτά, χωρίς κανένα βιβλίο, χωρίς κανένα σχολείο. Μόνο με ένστικτο, επιβίωση και προσευχή σε έναν κόσμο που δεν είχε ακόμη θεούς.

Από αυτούς αρχίσαμε. Κάθε σκέψη, κάθε πρόταση, κάθε εργαλείο, κάθε σπίτι, ξεκινά από μια τριχωτή μορφή που ζωγράφιζε με αίμα και χώμα έναν μαμούθ στον βράχο. Δεν ήξερε τι σημαίνει πολιτισμός. Τον ξεκίνησε όμως.