Γιατί η υπογεννητικότητα της Ευρώπης και της Ελλάδας είναι η πιο σιωπηλή ταφόπλακα της εποχής μας

Η Ευρώπη μοιάζει να χάνει το μέλλον της όχι με πόλεμο ούτε με κρίση χρέους, αλλά με σιωπή. Οι κούνιες αδειάζουν, τα σχολεία συγχωνεύονται, οι αίθουσες μικραίνουν. Στην Ελλάδα η εικόνα είναι πιο δραματική: πάνω από 750 σχολεία έχουν αναστείλει λειτουργία λόγω έλλειψης μαθητών, ενώ οι γεννήσεις έχουν κατρακυλήσει κάτω από 80.000 τον χρόνο, λιγότερες απ’ όσες καταγράφηκαν σε περιόδους Κατοχής. Αυτό δεν είναι πια στατιστική· είναι το προφίλ μιας κοινωνίας που σβήνει αργά.

Η Ευρώπη που γερνά πριν προλάβει να προσαρμοστεί

Το 2023 η Ευρωπαϊκή Ένωση σημείωσε ιστορικό χαμηλό γονιμότητας: μόλις 1,38 παιδιά ανά γυναίκα. Σε ορισμένα κράτη-μέλη το ποσοστό κατέρρευσε στο 1,06, ενώ ακόμη και οι χώρες που παραδοσιακά κρατούσαν ψηλότερα επίπεδα βλέπουν πλέον πτώση. Οι γυναίκες γίνονται μητέρες ολοένα και αργότερα· στα τριάντα κατά μέσο όρο, στην Ελλάδα πάνω από τα τριάντα δύο. Το αποτέλεσμα είναι μαθηματικά βέβαιο: λιγότερα παιδιά τώρα, γηρασμένες κοινωνίες αύριο, οικονομίες που χάνουν το νεανικό τους σθένος.

Μέχρι το 2050, η αναλογία ηλικιωμένων προς εργαζομένους θα ξεπεράσει το 60% σε Ελλάδα, Ιταλία και Πορτογαλία. Σε απλή γλώσσα: λιγότεροι από δύο εργαζόμενοι θα συντηρούν κάθε συνταξιούχο. Και ως το 2100, η Ευρώπη θα κινείται προς διπλασιασμό του δείκτη εξάρτησης. Δεν μιλάμε για μια υπόθεση εργασίας· μιλάμε για έναν πληθυσμιακό χειμώνα που πλησιάζει με βεβαιότητα.

Η ελληνική ιδιαιτερότητα που βαραίνει διπλά

Στην Ελλάδα η κρίση της προηγούμενης δεκαετίας επιτάχυνε το πρόβλημα. Οι νέοι καθυστέρησαν να μπουν σε σταθερή εργασία, οι μισθοί έμειναν χαμηλοί, το κόστος στέγης εκτινάχθηκε. Χιλιάδες νέοι με προσόντα μετανάστευσαν, στενεύοντας ακόμη περισσότερο τη δεξαμενή των μελλοντικών γονέων. Η μέση ηλικία για το πρώτο παιδί ξεπερνά τα 32 έτη, γεγονός που μετατρέπει το δεύτερο παιδί σε άπιαστο στόχο. Οι γεννήσεις του 2022 ήταν οι χαμηλότερες των τελευταίων ενενήντα δύο ετών· τα στοιχεία αυτά δεν είναι καμπανάκια κινδύνου, είναι σειρήνες.

Η συνέπεια φαίνεται ήδη: χωριά που σβήνουν, σχολεία που κλείνουν, πανεπιστημιακά τμήματα που δεν βρίσκουν φοιτητές. Σε πέντε χρόνια θα λείπουν νοσηλευτές και βοηθοί φροντίδας ακόμη και σε αστικά νοσοκομεία· σε δέκα χρόνια οι δήμοι δεν θα βγάζουν βάρδιες· σε δεκαπέντε το βάρος των συντάξεων και της υγείας θα πνίγει κάθε προϋπολογισμό. Η λέξη «ταφόπλακα» δεν είναι υπερβολή· είναι η περιγραφή μιας κοινωνίας που κινδυνεύει να καταρρεύσει σιωπηλά.

Η αποτυχία των εύκολων λύσεων

Η εμπειρία δείχνει ότι τα εφάπαξ επιδόματα γεννήσεων δεν αλλάζουν ουσιαστικά την πορεία. Το πολύ να επισπεύσουν μια γέννηση, αλλά σπάνια οδηγούν σε περισσότερα παιδιά συνολικά. Εκεί όπου σημειώθηκαν καλύτερα αποτελέσματα —στη Γαλλία, στις Σκανδιναβικές χώρες— το μυστικό δεν ήταν οι παροχές μετρητών, αλλά οι δομές. Προσιτή παιδική φροντίδα, στέγη για νέους, μικρότερο «πέναλτι» στον δεύτερο εργαζόμενο, γονική άδεια και για τους πατέρες. Χωρίς αυτά, καμία καμπάνια δεν μπορεί να αντιστρέψει τη δημογραφική καμπύλη.

Τι θα κρίνει το αύριο

Η Ευρώπη θα γεράσει πριν προσαρμοστεί, εκτός αν προχωρήσει σε τρεις παράλληλες επαναστάσεις: αύξηση παραγωγικότητας μέσα από τεχνολογία και εκπαίδευση, οικοδόμηση συστήματος φροντίδας που επιτρέπει στους γονείς να έχουν παιδιά χωρίς να θυσιάζουν καριέρα, και θεσμούς εμπιστοσύνης που κάνουν τους νέους να επενδύουν στη ζωή τους με σιγουριά. Η Ελλάδα χρειάζεται όλα αυτά σε επιταχυνόμενη μορφή, γιατί έχει λιγότερο χρόνο και πιο βαρύ φορτίο.

Αν συνεχίσουμε όπως τώρα, το 2050 θα βρούμε μπροστά μας μια χώρα γηρασμένη, με συρρικνωμένο εργατικό δυναμικό και ανεπαρκείς δομές να στηρίξουν τους πολίτες της. Αν όμως δράσουμε σήμερα, μπορούμε να σταθεροποιήσουμε το μέλλον. Το στοίχημα δεν είναι απλώς να γεννηθούν περισσότερα παιδιά· είναι να χτιστεί μια κοινωνία όπου το παιδί είναι εφικτή επιλογή και όχι βάρος. Μια κοινωνία που δεν θα φοβάται τη λέξη «μέλλον».

Η υπογεννητικότητα δεν είναι στατιστικός δείκτης· είναι καθρέφτης της βούλησής μας να υπάρχουμε. Αν δεν την αντιμετωπίσουμε, η ιστορία δεν θα μας θυμάται για τις κρίσεις που αντέξαμε, αλλά για το μέλλον που αφήσαμε να σβήσει αθόρυβα.

Διαβάστε ακόμα

Η χώρα που θα σβήσει πρώτη από τον χάρτη επειδή δε γεννιούνται παιδιά

Η Ελλάδα χάνεται με την υπογεννητικότητα: Χωριά δεν έχουν καταγράψει ούτε μία γέννηση εδώ και χρόνια