Ο Ήλιος είναι πύρινη μάζα μεγαλύτερη από την Πελοπόννησο. Δε το λέμε εμείς, ο Αναξαγόρας το λέει

Στην αρχαία Αθήνα, σε μια εποχή που οι θεοί κατοικούσαν ακόμα στο κάθε φυσικό φαινόμενο, ένας άνθρωπος τόλμησε να κοιτάξει τον ουρανό και να πει αυτό που κανείς δεν τολμούσε: ότι ο Ήλιος δεν είναι θεός. Είναι μια τεράστια πύρινη μάζα, μεγαλύτερη από την Πελοπόννησο. Αυτός ήταν ο Αναξαγόρας, ο πρώτος άνθρωπος που αντιμετώπισε τα άστρα όχι με δέος, αλλά με λογική. Και αυτή του η ματιά, ψυχρή και τολμηρή σαν ακτίνα λέιζερ μέσα στο σκοτάδι της μυθολογίας, παραλίγο να του στοιχίσει τη ζωή.

Ο Αναξαγόρας γεννήθηκε στην Κλαζομενές της Ιωνίας, αλλά έγινε γνωστός στην Αθήνα, όπου και ήρθε σε επαφή με τον κύκλο του Περικλή. Εκεί έφερε μαζί του κάτι πρωτόγνωρο: την ιωνική φιλοσοφική σκέψη που δεν έψαχνε τους θεούς αλλά τις αιτίες. Όταν είπε πως ο Ήλιος δεν είναι παρά μια πυρακτωμένη πέτρα –μια καύτρα στον ουρανό– οι Αθηναίοι δεν τον χειροκρότησαν. Τον κατηγόρησαν για ασέβεια. Στην εποχή που η βλασφημία ήταν ποινικό αδίκημα και οι θεοί απαιτούσαν σεβασμό ακόμα και από τη σκέψη, ο Αναξαγόρας θεώρησε τον ουρανό εργαστήριο.

Η ιδέα ότι ο Ήλιος είναι μεγαλύτερος από την Πελοπόννησο δεν ήταν απλώς μια υπερβολή. Ήταν μια προσπάθεια να εξηγηθεί ο κόσμος με μέτρο τον άνθρωπο και όχι τον θεό. Ο Αναξαγόρας δεν είχε τηλεσκόπια, δεν είχε καμία τεχνολογία, παρά μόνο τη διαίσθηση και την παρατήρηση. Η φράση του δεν ήταν επιστημονική μέτρηση, αλλά φιλοσοφική τομή. Μιλούσε για έναν κόσμο όπου ο Ήλιος είναι ύλη, φως και θερμότητα, όχι πρόσωπο, όχι θέλημα, όχι λατρεία. Μια τέτοια σκέψη μπορούσε να ανατινάξει συστήματα ολόκληρα.

Δεν ήταν όμως μόνο η θεωρία του για τον Ήλιο που σκανδάλισε την Αθήνα. Ο Αναξαγόρας μίλησε για τον Νου, ως αρχή του σύμπαντος. Δεν υπήρχε κοσμική τάξη με τη μορφή κάποιας θεϊκής προσωπικότητας, αλλά ένας αφηρημένος, απρόσωπος Νους που έθεσε τα πράγματα σε κίνηση. Αυτή η ιδέα είναι σχεδόν προκαταβολική μορφή της σύγχρονης έννοιας της φυσικής τάξης. Μιλούσε για τη Σελήνη ως γήινο σώμα, για τις εκλείψεις ως φυσικά φαινόμενα, και πίστευε ότι τα πάντα στον κόσμο δημιουργούνται από μικρά σωματίδια, τα “σπερματικά”.

Η Αθήνα όμως δεν ήταν ακόμα έτοιμη. Οι κατηγορίες για ασέβεια ήρθαν σύντομα. Ο ίδιος ο Περικλής, φίλος και προστατευόμενός του, τον υπερασπίστηκε. Οι πηγές δεν συμφωνούν στο αν καταδικάστηκε ή απλώς απειλήθηκε, αλλά είναι βέβαιο ότι αναγκάστηκε να φύγει από την πόλη. Πήγε στη Λάμψακο, όπου και πέρασε τα τελευταία του χρόνια, συνεχίζοντας τη φιλοσοφική του εργασία μακριά από την πολιτική φουρτούνα της Αθήνας.

Η φράση για τον Ήλιο είναι το σύμβολο της ρήξης. Είναι η στιγμή που ο άνθρωπος, με γυμνά χέρια και χωρίς εξουσίες, τόλμησε να πει πως αυτό που βλέπει δεν είναι θείον αλλά φυσικό. Ο Αναξαγόρας άνοιξε δρόμο για τον Δημόκριτο, για τον Αριστοτέλη, για τον Γαλιλαίο. Χωρίς αυτόν, ο ουρανός θα έμενε για πάντα ένα ταμπού. Χάρη σε αυτόν, ο ήλιος έγινε αντικείμενο παρατήρησης, όχι προσκύνησης.

Και αν σήμερα γνωρίζουμε πως ο Ήλιος είναι 1.4 εκατομμύρια χιλιόμετρα σε διάμετρο, δεν το οφείλουμε μόνο στη NASA αλλά και στον άνθρωπο που πρώτος είπε: “Δεν είναι θεός. Είναι φωτιά. Και είναι τεράστια.”