Ο Πλάτων ρώτησε Γιατί να μην είναι μέτρο όλων των πραγμάτων ο πίθηκος αντί για τον άνθρωπο;

Στην καρδιά ενός από τους πιο πυκνούς και συναρπαστικούς διαλόγους του Πλάτωνα, ο Σωκράτης κάνει μια ερώτηση που σήμερα θα χαρακτηριζόταν σχεδόν βλάσφημη για τη φιλοσοφία: αν ο άνθρωπος είναι μέτρο όλων των πραγμάτων, τότε γιατί όχι ο πίθηκος; Η φράση δεν είναι απλώς σάτιρα. Είναι ο τρόπος του Πλάτωνα να διαλύσει ολόκληρη τη θεμελίωση του σχετικισμού.

Ο στόχος είναι ο Πρωταγόρας. Εκείνος που πρώτος δίδαξε πως δεν υπάρχει αντικειμενική αλήθεια· ότι ο καθένας έχει τη δική του, επειδή η αίσθηση είναι το μόνο μέτρο. Αν σου φαίνεται γλυκό, είναι γλυκό. Αν τον βλέπεις άσχημο, είναι άσχημος. Αν φοβάσαι, υπάρχει φόβος. Κι όμως, ο Πλάτωνας δεν το δέχεται. Δεν του αρκεί ο κόσμος των εντυπώσεων. Ψάχνει κάτι βαθύτερο.

Όταν ο νεαρός Θεαίτητος δηλώνει ότι γνώση είναι η αίσθηση, ο Σωκράτης τον οδηγεί, βήμα-βήμα, στην παραδοχή πως τότε, όλοι είναι σοφοί: ακόμα και ο άρρωστος, ακόμα και ο μεθυσμένος, ακόμα και ο σκύλος. Δεν υπάρχει λάθος, αφού ό,τι νιώθεις είναι σωστό. Και κάπου εκεί έρχεται η ερώτηση-βόμβα: Γιατί να μην είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων ο πίθηκος; Αν ό,τι βλέπει είναι αληθινό γι’ αυτόν, τι διαφορά έχει από τον άνθρωπο;

Δεν είναι απλώς ειρωνεία. Είναι φιλοσοφικός σεισμός. Ο Πλάτωνας θέτει υπό αμφισβήτηση τη βάση όλης της σοφιστικής σκέψης, που μετατρέπει την αλήθεια σε εμπειρική αίσθηση. Αν όλα είναι υποκειμενικά, τότε και η ίδια η φράση του Πρωταγόρα αυτοαναιρείται: Αν όλα είναι αληθινά, τότε και η άποψη ότι δεν είναι όλα αληθινά είναι… αληθινή.

Ο Σωκράτης επιμένει: αν αίσθηση = γνώση, τότε δεν μπορείς να θυμηθείς τίποτα χωρίς να το βλέπεις. Δεν μπορείς να καταλάβεις μια γλώσσα που δεν γνωρίζεις. Δεν μπορείς να είσαι πιο σοφός από κάποιον άλλο, αφού όλοι έχουν «δίκιο» με βάση το τι νιώθουν. Άρα, τι είναι ο σοφιστής; Τι πληρώνει ο μαθητής; Και γιατί ακούμε τους γιατρούς, αν το σώμα μας “μας λέει” την αλήθεια;

Η απάντηση έρχεται από μέσα: ο σοφός είναι εκείνος που μπορεί να μεταβάλλει τις εντυπώσεις μας προς το καλύτερο. Όχι επειδή κατέχει την απόλυτη αλήθεια, αλλά επειδή μας πηγαίνει σε μια πιο ωφέλιμη, πιο υγιή, πιο σταθερή κατάσταση. Η γνώση δεν είναι αίσθηση. Είναι συλλογισμός πάνω στην αίσθηση. Είναι η δουλειά του νου. Και ο νους δεν είναι πίθηκος.

Η σκηνή είναι αρχαία αλλά και ανατριχιαστικά σύγχρονη. Σ’ έναν κόσμο που όλο και περισσότερο λέει “η δική μου αλήθεια”, ο Πλάτων φωνάζει από τον 4ο αιώνα π.Χ.: Αν όλοι έχουμε δίκιο, τότε ποιος μπορεί να μας οδηγήσει στο καλό; Ή μήπως τελικά, το να είσαι άνθρωπος δεν είναι να βλέπεις, αλλά να σκέφτεσαι αυτό που βλέπεις;