Πείραξε το DNA δύο κοριτσιών για να τις προστατεύσει από τον HIV. Κατέληξε στη φυλακή για ιατρικό έγκλημα

Ήταν Νοέμβριος του 2018 όταν ένας σχετικά άγνωστος ερευνητής από την Κίνα ανέβηκε στο βήμα ενός συνεδρίου στο Χονγκ Κονγκ και είπε κάτι που μέχρι τότε μόνο η επιστημονική φαντασία τολμούσε να αγγίξει. Ο He Jiankui ισχυρίστηκε πως είχε δημιουργήσει τα πρώτα γενετικά τροποποιημένα ανθρώπινα πλάσματα στην ιστορία της ανθρωπότητας: δύο δίδυμα κορίτσια, που τροποποιήθηκαν ώστε να είναι ανθεκτικά στον HIV. Δεν υπήρχε καμία δημοσίευση, καμία επαλήθευση, μόνο τα λόγια του. Και όμως, δεν υπερέβαλε.

Τα κορίτσια είχαν προκύψει από εξωσωματική γονιμοποίηση. Πριν ακόμη εμφυτευθούν στη μήτρα της μητέρας, το DNA τους είχε ήδη αλλαχτεί. Ο He είχε αφαιρέσει το γονίδιο CCR5, ένα μόριο που επιτρέπει στον ιό HIV να εισέλθει στα ανθρώπινα κύτταρα. Ήταν η πρώτη φορά που κάποιος επενέβαινε στον γενετικό κώδικα ανθρώπου πριν αυτός γεννηθεί. Και ήταν επίσης η πρώτη φορά που αυτό γινόταν εκτός κάθε ελέγχου.

Η επιστημονική κοινότητα πάγωσε. Η τεχνολογία CRISPR-Cas9, ένα εργαλείο που λειτουργεί σαν “ψαλίδι” στο DNA, είχε ήδη γίνει διάσημη, αλλά κανείς δεν περίμενε πως θα χρησιμοποιούνταν τόσο πρόωρα και τόσο βιαστικά πάνω σε ανθρώπινα έμβρυα. Ερευνητές από την Αμερική και την Ευρώπη μίλησαν για επιστημονική ανευθυνότητα, για επικίνδυνο προηγούμενο, για παιδιά-πειραματόζωα που κανείς δεν θα μπορούσε να προστατεύσει από τις συνέπειες.

Ακόμα και οι πιο ένθερμοι υποστηρικτές της γονιδιακής θεραπείας θεώρησαν την πράξη πρόωρη και επιπόλαιη. Η CRISPR είναι ισχυρή, αλλά όχι αλάνθαστη. Μπορεί να προκαλέσει νέες μεταλλάξεις, απρόβλεπτες αλλαγές και αλυσιδωτές αντιδράσεις. Ορισμένοι ερευνητές που μελέτησαν τα στοιχεία διαπίστωσαν πως τα κορίτσια πιθανόν αποτελούν μωσαϊκά: κύτταρα με διαφορετικές γενετικές παρεμβάσεις στο ίδιο σώμα.

Ο He Jiankui ισχυρίστηκε πως στόχος του ήταν καθαρά φιλανθρωπικός. Ο πατέρας των κοριτσιών ήταν οροθετικός και ο επιστήμονας ήθελε να τους δώσει μια ζωή απαλλαγμένη από τον φόβο του HIV. Όμως δεν υπήρχε καμία ηθική επιτροπή που να είχε εγκρίνει την έρευνα. Δεν υπήρχε καν επίσημη παρακολούθηση. Ήταν ένα ιατρικό πείραμα σε ανθρώπους, χωρίς συναίνεση της κοινωνίας ή της επιστήμης.

Λίγους μήνες μετά, οι κινεζικές αρχές κινήθηκαν με ταχύτητα. Ο He εξαφανίστηκε από το προσκήνιο. Το 2019, ένα δικαστήριο της Κίνας τον καταδίκασε σε τρία χρόνια φυλάκιση για παράνομη ιατρική πρακτική. Παράλληλα, τιμωρήθηκαν και δύο συνεργάτες του. Η κυβέρνηση επέβαλε νέους αυστηρούς κανονισμούς για κάθε είδους παρέμβαση σε ανθρώπινα έμβρυα.

Παρά τη διεθνή κατακραυγή, το ερώτημα παραμένει: άνοιξε ένας δρόμος που δεν θα ξανακλείσει; Ήταν ο He ένας επικίνδυνος τσαρλατάνος ή απλώς ο πρώτος που τόλμησε να κάνει αυτό που στο μέλλον θα γίνει ρουτίνα; Την ώρα που εκείνος έμπαινε στη φυλακή, επιστήμονες στο Χάρβαρντ ερευνούσαν ήδη την τροποποίηση σπέρματος για τη μείωση του κινδύνου για Αλτσχάιμερ. Η τεχνολογία υπάρχει. Η χρήση της είναι πλέον μόνο θέμα απόφασης.

Όπως έγραψαν πολλοί μετά την ανακοίνωση, η επιστήμη άνοιξε το κουτί της Πανδώρας. Και κανείς δεν είναι σίγουρος τι θα βγει από μέσα.