Τι είναι το φαινόμενο Dunning-Kruger και γιατί λένε ότι ταιριάζει στον Τραμπ

Σε κάθε εποχή, υπάρχουν άνθρωποι που μιλούν με βεβαιότητα για θέματα που ελάχιστα γνωρίζουν. Δεν είναι απλώς θρασύτατοι ή αλαζόνες· συχνά πιστεύουν ειλικρινά ότι ξέρουν περισσότερα απ’ ό,τι ξέρουν στην πραγματικότητα. Στην επιστήμη της ψυχολογίας, αυτό έχει όνομα: λέγεται φαινόμενο Dunning-Kruger.

Το φαινόμενο αυτό περιγράφει την παράδοξη αλλά συχνότατη τάση που έχουμε όλοι οι άνθρωποι, να υπερεκτιμούμε τις ικανότητές μας όταν είμαστε άπειροι σε κάτι. Όσο λιγότερο γνωρίζουμε ένα αντικείμενο, τόσο πιο πιθανό είναι να πιστεύουμε ότι το κατέχουμε. Είναι η ψευδαίσθηση της υπεροχής που γεννιέται από την άγνοια. Αντίθετα, οι πραγματικά ικανοί και μορφωμένοι, τείνουν να αμφισβητούν τον εαυτό τους περισσότερο. Αυτή η ανατροπή μάς κάνει να υποτιμούμε τον ταπεινό και να εμπιστευόμαστε τον φωνακλά. Το φαινόμενο αναγνωρίστηκε επίσημα το 1999 από δύο ψυχολόγους του Πανεπιστημίου Cornell, τον David Dunning και τον Justin Kruger, σε μια μελέτη που άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε την αυτοπεποίθηση.

Δεν πέρασε πολύς καιρός μέχρι κάποιοι αναλυτές να αρχίσουν να παρατηρούν πως η συμπεριφορά του Ντόναλντ Τραμπ ταιριάζει εντυπωσιακά με την ψυχολογική περιγραφή του φαινομένου. Δεν ήταν μόνο ο τρόπος που μιλούσε, αλλά και το περιεχόμενο όσων έλεγε. Σε διάφορες περιστάσεις δήλωσε γνώστης επιστημονικών, στρατιωτικών, νομικών ή ιατρικών ζητημάτων, παρά το γεγονός ότι δεν είχε σπουδάσει ούτε εξασκήσει κανέναν από αυτούς τους τομείς. Υπήρξαν στιγμές που απέρριπτε τις συμβουλές γιατρών και επιστημόνων, προτείνοντας λύσεις που σόκαραν την επιστημονική κοινότητα. Ποιος μπορεί να ξεχάσει όταν, εν μέσω πανδημίας, πρότεινε δημόσια την έγχυση απολυμαντικών ή το «έντονο φως» ως πιθανή θεραπεία για τον κορωνοϊό; Ή όταν είπε ότι ξέρει περισσότερα για το Ισλαμικό Κράτος από τους στρατηγούς του Πενταγώνου; Ή πως κανείς δεν γνωρίζει καλύτερα απ’ αυτόν τι χρειάζεται η οικονομία, η δημοσιογραφία ή η υγεία;

Η επιμονή του να εκφράζεται σαν παντογνώστης δεν ήταν απλώς προκλητική. Ήταν για πολλούς ενδεικτική του Dunning-Kruger. Όχι επειδή ο Τραμπ πάσχει από κάτι – δεν είναι ψυχιατρική διαταραχή το φαινόμενο, ούτε μπορεί κανείς να «το έχει» με ιατρική ακρίβεια. Είναι μια γνωστική τάση που παρατηρείται σε όλους τους ανθρώπους, με τον δικό τους τρόπο. Όμως ο Τραμπ, λένε οι επικριτές του, παρουσίασε αυτή τη δυναμική σε βάθος και σε δημόσιο βήμα, με τρόπο που λίγοι πολιτικοί τολμούν. Και όταν οι παρατηρήσεις αυτές προέρχονται όχι μόνο από αντιπάλους αλλά και από πρώην συνεργάτες του, τότε η συζήτηση αποκτά μεγαλύτερο βάρος.

Φυσικά, υπάρχει και μια άλλη εξήγηση. Μπορεί να ήταν όλα στρατηγική. Ο Τραμπ ήξερε –και αυτό δεν του το αρνείται κανείς– πως η αυτοπεποίθηση περνάει πολύ πιο εύκολα στον κόσμο από την αμφιβολία. Ίσως να μην πίστευε απαραίτητα πως τα γνώριζε όλα, αλλά να καταλάβαινε πως ο κόσμος ήθελε να τον βλέπει να τα ξέρει. Ίσως να έπαιζε ρόλο. Ίσως, πιο απλά, να πίστευε πραγματικά όσα έλεγε.

Ό,τι κι αν ισχύει, ένα είναι βέβαιο. Το φαινόμενο Dunning-Kruger δεν αφορά μόνο τον Τραμπ. Είναι ένα καθημερινό, ανθρώπινο φαινόμενο που το συναντάμε στις συζητήσεις με φίλους, στα social media, στους χώρους εργασίας. Είναι η πεποίθηση ότι «το ‘χω», όταν δεν το ‘χουμε. Είναι αυτό που κάνει κάποιον να εξηγεί μαθηματικά χωρίς να ξέρει αλγεβρική, ή να κρίνει έναν χειρουργό επειδή διάβασε τρεις παραγράφους σε ένα blog. Το φαινόμενο αυτό μάς αφορά όλους. Κι αν κάτι μας θυμίζει ο Τραμπ με τη συμπεριφορά του, είναι πως το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν είναι η άγνοια. Είναι να μην ξέρεις ότι αγνοείς.