Το πιο διάσημο σκίτσο στον κόσμο βασίστηκε σε λάθος και δεν είναι καν εφεύρεση του Λεονάρντο

Όλοι το αναγνωρίζουν. Ένας γυμνός άντρας με απλωμένα χέρια και πόδια, μέσα σε έναν κύκλο και ένα τετράγωνο. Είναι ο Vitruvian Man. Μόνο που δεν είναι του Λεονάρντο. Ή, καλύτερα, δεν είναι μόνο δικός του.

Ο Λεονάρντο ντα Βίντσι δεν επινόησε την ιδέα του ανθρώπου σε γεωμετρικά σχήματα. Την αντέγραψε – και τελικά την τελειοποίησε. Η έμπνευση ήρθε από τον Βιτρούβιο, έναν Ρωμαίο αρχιτέκτονα του 1ου αιώνα π.Χ., που πίστευε ότι τα ιδανικά κτίρια πρέπει να ακολουθούν τις αναλογίες του ανθρώπινου σώματος. Στο κέντρο, όχι η καρδιά, ούτε ο εγκέφαλος. Αλλά ο αφαλός.

Πριν τον Λεονάρντο, άλλοι είχαν επιχειρήσει να απεικονίσουν τον άνθρωπο του Βιτρούβιου. Ο Giacomo Andrea το έκανε το 1490 – την ίδια χρονιά που το έκανε και ο Λεονάρντο. Μόνο που ο δεύτερος το απογείωσε. Γιατί; Επειδή αντί να βάλει το τετράγωνο και τον κύκλο με το ίδιο κέντρο, όπως πρότεινε ο Βιτρούβιος, ο Λεονάρντο χρησιμοποίησε… δύο διαφορετικά κέντρα. Τον αφαλό για τον κύκλο. Και τα γεννητικά όργανα για το τετράγωνο.

Ήταν μια ανατροπή. Ένα λάθος του Βιτρούβιου, που διορθώθηκε μυστικά μέσα από ένα σχέδιο μόλις 34 εκατοστών, φτιαγμένο με καφέ μελάνι, χωρίς ούτε ένα τρεμάμενο σκίτσο.

Η ιδιοφυΐα όμως δεν ήταν μόνο στην ακρίβεια. Ήταν στην έκφραση. Ο άντρας του Λεονάρντο δεν είναι ένα γεωμετρικό εργαλείο. Έχει πρόσωπο, βλέμμα, ατμόσφαιρα. Θυμίζει άγγελο από τη «Βάπτιση» του ίδιου καλλιτέχνη. Δεν είναι ένας γυμνός άνθρωπος σε στάση Χ. Είναι ο Άνθρωπος.

Ο ίδιος ο Λεονάρντο το ονόμασε Le proporzioni del corpo umano secondo Vitruvio. Οι σύγχρονοι το λένε Vitruvian Man. Οι δικηγόροι το λένε «δικαίωμα αναπαραγωγής». Μάλιστα, το 2022 η Ιταλία πήγε στα δικαστήρια με τη Ravensburger γιατί το έβαλε σε παζλ χωρίς να πληρώσει. Ναι, για σχέδιο του 1490.

Το έργο δεν εκτίθεται σχεδόν ποτέ. Φυλάσσεται σε κλειδωμένο δωμάτιο της Gallerie dell’Accademia στη Βενετία, γιατί το φως το καταστρέφει. Το 2019 πήγε για λίγο στο Λούβρο, συνοδευόμενο από δικαστικές αποφάσεις, όρους φωτισμού και διπλωματικές υποσχέσεις ανταλλαγής έργων.

Από όλα τα σχέδια που έμειναν στην ιστορία, ίσως κανένα δεν κατάφερε τόσο πολλά με τόσο λίγο. Ένωσε την τέχνη με τα μαθηματικά. Τον άνθρωπο με το σύμπαν. Το λάθος με την τελειότητα. Και δεν χρειάστηκε καν να παραδοθεί σε κοινό. Παρέμεινε στο σκοτάδι, για να φωτίσει την ιδέα του τέλειου ανθρώπου.