Το πιο περίεργο υγρό στον κόσμο. Δεν κολλάει πουθενά, δεν έχει αντίσταση, και μοιάζει με κάτι από άλλο σύμπαν.

Στις 8 Ιανουαρίου 1938, εμφανίστηκαν δύο γράμματα σε μια επιστημονική επιθεώρηση. Ήταν μικρά, ψυχρά, γεμάτα αριθμούς. Αλλά πίσω τους έκρυβαν μια ανακάλυψη που έκανε τη φυσική να παραμιλά. Ο Πιοτρ Καπίτσα στη Μόσχα και οι Άλεν με Μίζενερ στο Κέιμπριτζ περιέγραφαν το ίδιο φαινόμενο: το υγρό ήλιο περνούσε μέσα από απειροελάχιστες σχισμές με τέτοια ευκολία, που έμοιαζε να αγνοεί τη φύση. Δεν είχε ιξώδες. Δεν κολλούσε πουθενά. Έρεε αδιάκοπα. Ήταν σαν φάντασμα.

Ο Καπίτσα ήταν ο πρώτος που το ονόμασε: «υπερρευστό». Όπως ο υπεραγωγός δεν έχει αντίσταση στο ηλεκτρικό ρεύμα, έτσι κι αυτό δεν είχε αντίσταση στην κίνηση. Αλλά δεν ήταν μόνο αυτό. Το υγρό ήλιο, κάτω από τους 2.17 βαθμούς Κέλβιν, δεν έμοιαζε με τίποτα γνωστό. Σκαρφάλωνε στα τοιχώματα του δοχείου. Διέρρεε από τέλειες επιφάνειες. Και μπορούσε να κινείται επ’ άπειρον, χωρίς να χάνει ενέργεια.

Η φυσική σήκωσε τα χέρια. Καμία γνωστή θεωρία δεν μπορούσε να εξηγήσει αυτή τη συμπεριφορά. Και τότε μπήκε στη σκηνή ένας ακόμα Ρώσος: ο Φριτς Λοντόν. Πρότεινε κάτι σχεδόν μεταφυσικό: ότι αυτό το φαινόμενο συνδέεται με το θεωρητικό, μέχρι τότε, συμπύκνωμα Μποζ-Αϊνστάιν. Ένα είδος ύλης όπου τα άτομα παύουν να δρουν ατομικά και ενώνονται σε μία κοινή κβαντική συμπεριφορά. Ήταν η πρώτη φορά που το αδιανόητο γινόταν φυσική πραγματικότητα.

Κι ύστερα ήρθε ο Λεβ Λαντάου. Ο άνθρωπος που άλλαξε για πάντα την κατανόηση της υπερρευστότητας. Έφτιαξε τη θεωρία που εξηγούσε όσα κανείς δεν μπορούσε να περιγράψει. Κι όμως, όταν βρέθηκε να δίνει διάλεξη στο Μουσείο Πολυτεχνείου της Μόσχας, ξεκίνησε λέγοντας: «Δεν μπορώ να σας εξηγήσω τη θεωρία μου. Όχι γιατί δεν θέλω, αλλά γιατί είναι βασισμένη σε έννοιες που ο ανθρώπινος νους δυσκολεύεται να καταλάβει.»

Ο Λαντάου έλεγε ότι το πιο παράξενο στοιχείο στο σύμπαν δεν είναι κάποιο εξωτικό μέταλλο. Είναι το ήλιο. Το δεύτερο ελαφρύτερο άτομο στο σύμπαν. Και ταυτόχρονα το πιο απρόβλεπτο. Μπορεί να σερβίρεται σε μπαλόνια, να υπάρχει μέσα στους ήλιους, αλλά όταν φτάνει κοντά στο απόλυτο μηδέν, ξεχνά τους νόμους της φύσης και γίνεται κάτι άλλο. Κάτι που δεν υπακούει σε τριβές, σε θερμοκρασίες ή σε μορφές. Ένα υγρό από ένα άλλο σύμπαν.

Όταν ο Ρίτσαρντ Φάινμαν ρωτήθηκε τι θεωρεί πιο παράξενο στη φυσική, δεν είπε το κβαντικό τούνελ ή τη θεωρία των χορδών. Είπε: «Το υγρό ήλιο είναι πραγματικά περίεργο. Έχει τόσες ιδιότητες που δεν καταλαβαίνουμε. Και η μεγαλύτερη πρόοδος έγινε από τον Λαντάου, το 1941.»

Από τότε, η υπερρευστότητα έγινε όχι μόνο επιστημονικό θαύμα, αλλά και θεμέλιο για την κβαντική κατανόηση της ύλης. Σήμερα, σε εργαστήρια που παγώνουν την ύλη με λέιζερ, επιστήμονες βλέπουν τα ίδια παράξενα φαινόμενα να επαναλαμβάνονται. Υγρά που δεν σταματούν. Κύματα που ταξιδεύουν χωρίς απώλεια. Συμπεριφορές που δεν είναι ακριβώς “ανθρώπινες”. Είναι υπερρευστές. Είναι κάτι άλλο.