Ζωγράφισε τη βασιλική οικογένεια. Και τους έκανε να μοιάζουν όλοι χαζοί, νεκροί ή τρομαγμένοι. Όλοι εκτός από τον εαυτό του.

Το 1800, ο Φρανθίσκο Γκόγια ανέλαβε την πιο επίσημη παραγγελία της ζωής του: να ζωγραφίσει τον βασιλιά Κάρολο Δ΄ της Ισπανίας και όλη την οικογένειά του. Το αποτέλεσμα δεν ήταν ένας πίνακας-ύμνος στην ισπανική μοναρχία. Ήταν ένας από τους πιο αινιγματικούς πίνακες της Ιστορίας: όλοι μοιάζουν χαμένοι, βλοσυροί, μαλθακοί ή κουρασμένοι — κι ο ίδιος ο Γκόγια, στο βάθος, ζωγραφίζει και μας κοιτάει.

Δεν είναι η πρώτη φορά που ένας καλλιτέχνης εμφανίζεται μέσα στο ίδιο του το έργο. Το είχε κάνει και ο Βελάσκεθ στα Las Meninas έναν αιώνα νωρίτερα. Μα ο Βελάσκεθ στεκόταν με αρχοντιά. Ο Γκόγια στέκεται στο ημίφως. Όλοι οι άλλοι είναι σαν να μην ξέρουν γιατί βρίσκονται εκεί. Εκτός απ’ αυτόν. Ξέρει.

Η βασίλισσα Μαρία Λουίζα, πασίγνωστη για τις φήμες περί εξωσυζυγικών σχέσεων, στέκεται στο κέντρο με το βλέμμα παγωμένο. Στο βάθος, πάνω στον τοίχο, υπάρχει ένας πίνακας που απεικονίζει τον Λωτ με τις κόρες του — σκηνή από τη Βίβλο που συνδέεται με μέθη, αιμομιξία και αμαρτία. Δεν είναι λίγοι οι ιστορικοί τέχνης που πιστεύουν ότι αυτό δεν είναι καθόλου τυχαίο.

Ο ίδιος ο βασιλιάς απεικονίζεται χωρίς κανένα μεγαλείο. Δεν φοράει στέμμα. Δεν υπάρχει θρόνος. Δεν υπάρχει λάβαρο. Στέκεται λίγο δεξιά, ελαφρώς γέρνοντας, με βλέμμα που δεν επικοινωνεί. Δίπλα του, ο γιος του, μελλοντικός βασιλιάς, μοιάζει περισσότερο με έφηβο που βαριέται σε οικογενειακή φωτογράφιση. Οι γυναίκες είναι υπερβολικά στολισμένες, οι άνδρες παγωμένοι. Κανείς δεν έχει στέκισμα βασιλέα.

Η κριτική δεν άργησε να ξεσπάσει. Ο Ρενουάρ είπε πως ο Γκόγια τους ζωγράφισε σαν να ήταν αγροίκοι ντυμένοι με στολές παρέλασης. Ο Θεόφιλος Γκωτιέ τους παρομοίασε με οικογένεια μικροαστών που μόλις κέρδισαν το λαχείο. Όμως κανείς από τους εικονιζόμενους δεν αντέδρασε. Είχαν ήδη δει τα προσχέδια. Τους άρεσε. Ίσως γιατί δεν ήξεραν πώς φαίνονταν. Ίσως γιατί έτσι ήταν και στη ζωή τους.

Ο πίνακας «Η οικογένεια του Καρόλου Δ΄» σήμερα βρίσκεται στο Πράδο. Είναι τεράστιος και σιωπηλός. Κι όσο τον κοιτάς, τόσο νιώθεις πως δεν απεικονίζει μια δυναστεία — αλλά μια εποχή που καταρρέει. Και πίσω-πίσω, στο βάθος, μέσα στη σκιά, υπάρχει ο Γκόγια. Και σε κοιτάει. Με το βλέμμα του ανθρώπου που ήξερε πριν από όλους πως τίποτα απ’ αυτά δεν θα κρατήσει.